در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی به یکی از مهم‌ترین فناوری‌های جهان تبدیل شده است. بسیاری از خدماتی که هر روز از آن‌ها استفاده می‌کنیم، مانند موتورهای جست‌وجو، دستیارهای صوتی، پیشنهاد فیلم و موسیقی، ترجمه خودکار و حتی برخی ابزارهای پزشکی، با کمک الگوریتم‌های هوش مصنوعی کار می‌کنند. اما در کنار همه این پیشرفت‌ها، یک چالش مهم نیز مطرح شده است:
مصرف بالای انرژی در سیستم‌های هوش مصنوعی. همین مسئله باعث شکل‌گیری مفهومی به نام "Green AI یا هوش مصنوعی سبز" شده است.

به زبان ساده، هوش مصنوعی سبز به مجموعه‌ای از روش‌ها و رویکردها گفته می‌شود که هدف آن‌ها کاهش مصرف انرژی و منابع محاسباتی در سیستم‌های هوش مصنوعی است. در واقع در این رویکرد تلاش می‌شود مدل‌های هوش مصنوعی به گونه‌ای طراحی شوند که علاوه بر دقت و عملکرد بالا، از نظر مصرف برق و هزینه‌های محاسباتی نیز، بهینه باشند.

برای درک بهتر اهمیت Green AI باید بدانیم که بسیاری از مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی، برای آموزش به حجم بسیار زیادی از داده‌ها و قدرت پردازشی بالا نیاز دارند. این پردازش‌ها معمولا در مراکز داده بزرگ انجام می‌شوند که هزاران سرور و پردازنده گرافیکی در آن‌ها فعالیت می‌کند؛ چنین زیرساخت‌هایی برق زیادی را مصرف می‌کنند و اگر بهینه نباشند، می‌توانند اثرات زیست‌ محیطی قابل توجهی داشته باشند.

در همین جا مفهوم هوش مصنوعی سبز اهمیت پیدا می‌کند. هدف Green AI این است که هوش مصنوعی را کارآمدتر و سازگارتر با محیط‌زیست کند. به عبارت دیگر، پژوهشگران و مهندسان تلاش می‌کنند، مدل‌هایی طراحی کنند، که با محاسبات کمتر، همان عملکرد مطلوب را ارائه دهند.

یکی از راه‌های رسیدن به این هدف، طراحی مدل‌های سبک‌تر و بهینه‌تر است. در بسیاری از موارد می‌توان با تغییر ساختار شبکه‌های عصبی یا کاهش تعداد پارامترهای مدل، مصرف انرژی را کاهش داد بدون اینکه کیفیت نتایج به‌طور چشم‌گیری افت کند. این موضوع به‌ویژه برای دستگاه‌هایی مانند تلفن‌های همراه، ساعت‌های هوشمند یا تجهیزات اینترنت اشیا بسیار مهم است؛ زیرا این دستگاه‌ها منابع پردازشی محدودی دارند.

روش دیگر در هوش مصنوعی سبز، "کوچک‌تر کردن مدل‌های بزرگ" است. گاهی یک مدل بسیار بزرگ ابتدا آموزش داده می‌شود و سپس نسخه‌ای ساده‌تر و سبک‌تر از آن ساخته می‌شود تا بتواند روی سخت‌افزارهای معمولی نیز اجرا شود. این کار باعث می‌شود استفاده از هوش مصنوعی آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر شود.

علاوه بر الگوریتم‌ها، زیرساخت‌های فنی نیز در Green AI نقش مهمی دارند. بسیاری از شرکت‌های فناوری در تلاش هستند، مراکز داده‌ای بسازند که مصرف انرژی کمتری داشته باشند. استفاده از پردازنده‌های بهینه، سیستم‌های خنک‌کننده پیشرفته و حتی استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و بادی از جمله اقداماتی است که در این زمینه انجام می‌شود.

اهمیت هوش مصنوعی سبز زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم استفاده از هوش مصنوعی روزبه‌روز در حال گسترش است. این فناوری در حوزه‌های مختلفی مانند پزشکی، آموزش، کشاورزی، حمل‌ونقل و تجارت الکترونیک کاربرد پیدا کرده است. بنابراین اگر توسعه آن با توجه به مصرف انرژی و پایداری محیط زیست همراه نباشد، در آینده می‌تواند چالش‌هایی ایجاد کند.

در مجموع، Green AI یا هوش مصنوعی سبز تلاشی برای ایجاد تعادل میان پیشرفت فناوری و حفاظت از محیط زیست است. این رویکرد نشان می‌دهد که می‌توان سیستم‌های هوش مصنوعی قدرتمند ساخت؛ اما در عین حال مصرف انرژی و منابع را نیز مدیریت کرد. انتظار می‌رود در سال‌های آینده توجه به هوش مصنوعی سبز بیشتر شود و فناوری‌هایی توسعه پیدا کنند که هم هوشمند باشند و هم پایدار.

در این میان، Green AI فقط یک شعار زیست‌محیطی نیست، بلکه به یک معیار عملی برای توسعه فناوری تبدیل شده است. بسیاری از تیم‌های تحقیقاتی و شرکت‌های فناوری اکنون به جای تمرکز صرف بر افزایش دقت مدل‌ها، به شاخص‌هایی مثل میزان انرژی مصرفیِ آموزش و زمان اجرای مدل، دسترسی‌پذیری سخت‌افزار و حتی هزینه‌های زیرساختی هم توجه می‌کنند. نتیجه این رویکرد، حرکت به سمت راهکارهایی است که هم کارایی را بالا نگه می‌دارند و هم ردپای انرژی و هزینه را کاهش می‌دهند.

از طرف دیگر، با گسترش روزافزون کاربردهای هوش مصنوعی در کسب‌وکارها و زندگی روزمره، فشار بر مراکز داده و شبکه‌های محاسباتی هم افزایش یافته است. بنابراین، توسعه هوش مصنوعی سبز می‌تواند به کاهش مصرف برق در مقیاس بزرگ کمک کند و در نهایت باعث همسو شدن پیشرفت فناوری با مسئولیت‌پذیری اجتماعی و زیست‌محیطی شود. انتظار می‌رود این مفهوم در سال‌های آینده، به بخشی از استانداردهای طراحی و بهره‌برداری از سیستم‌های هوش مصنوعی تبدیل شود.

فرزانه جهانمنش*

انتهای یادداشت/