به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ دشت جیرفت در جنوب استان کرمان، سال‌هاست به عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق باستانی ایران شناخته می‌شود؛ سرزمینی که در کنار رودخانه هلیل‌رود، نشانه‌هایی از یکی از کهن‌ترین اجتماعات انسانی منطقه را در خود جای داده است. اما اهمیت واقعی این منطقه تنها در اشیایی که ممکن است از دل خاک بیرون بیاید خلاصه نمی‌شود؛ ارزش اصلی این محوطه‌ها در داستانی است که هر لایه خاک درباره شکل‌گیری شهرنشینی، اقتصاد، هنر، تجارت و زندگی انسان‌های هزاران سال پیش روایت می‌کند.

بر اساس مطالعات باستان‌شناسی، منطقه جیرفت یکی از مهم‌ترین حوزه‌های تمدنی شرق ایران در هزاره سوم پیش از میلاد به شمار می‌رود. کشف محوطه‌هایی مانند کنارصندل و آثار ارزشمند به‌دست‌آمده از این منطقه، نگاه بسیاری از پژوهشگران را نسبت به تاریخ تمدن در فلات ایران تغییر داد. این منطقه نشان داد که تاریخ شهرنشینی در ایران بسیار پیچیده‌تر از روایت‌های سنتی است و جنوب کرمان یکی از حلقه‌های مهم شکل‌گیری تمدن‌های اولیه بشری بوده است.

اما همین اهمیت تاریخی، جیرفت را به هدفی برای سوداگران میراث فرهنگی تبدیل کرده است. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که هر زمان حفاظت از محوطه‌های تاریخی تضعیف شود، شبکه‌های قاچاق آثار فرهنگی تلاش می‌کنند از خلأهای موجود استفاده کنند. در واقع حفار غیرمجاز تنها یک فرد با بیل و کلنگ نیست؛ پشت بسیاری از این فعالیت‌ها شبکه‌هایی قرار دارند که از ناآگاهی، ضعف نظارت و ارزش اقتصادی بالای آثار تاریخی سوءاستفاده می‌کنند.

در دهه ۱۳۸۰، دشت جیرفت یکی از تلخ‌ترین دوره‌های خود را تجربه کرد؛ زمانی که حفاران غیرمجاز به بخش‌هایی از محوطه‌های باستانی منطقه هجوم بردند و آثار فراوانی از این سرزمین خارج شد. بسیاری از اشیایی که در آن دوره به بازارهای غیرقانونی راه پیدا کردند، نه فقط اشیای ارزشمند، بلکه قطعاتی از یک پازل تاریخی بودند که با خروج از محل اصلی خود، بخش مهمی از اطلاعات علمی‌شان را از دست دادند.

تفاوت میان یک کاوش علمی و حفاری غیرمجاز دقیقاً در همین نقطه مشخص می‌شود. باستان‌شناس تنها به دنبال پیدا کردن یک شیء نیست؛ او به دنبال فهمیدن ارتباط میان اشیا، معماری، خاک، زمان و سبک زندگی انسان‌های گذشته است. اما حفار غیرمجاز تنها ارزش مالی یک شیء را می‌بیند و با تخریب لایه‌های تاریخی، اطلاعاتی را نابود می‌کند که دیگر هیچ‌گاه قابل بازگشت نیست.

استان کرمان با داشتن بیش از هزاران اثر تاریخی ثبت‌شده، یکی از غنی‌ترین استان‌های کشور از نظر میراث فرهنگی است. از شهر تاریخی بم که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد تا محوطه‌های باستانی جنوب استان، گستره حفاظت از این میراث بسیار وسیع است. همین وسعت جغرافیایی، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های مدیریت میراث فرهنگی در استان محسوب می‌شود.

یگان حفاظت میراث فرهنگی در چنین شرایطی نقش خط مقدم دفاع از گذشته را دارد؛ اما مسئله اصلی اینجاست که حفاظت از صدها محوطه تاریخی گسترده در پهنه‌ای وسیع، با امکانات محدود امکان‌پذیر نیست. حفاظت از میراث فرهنگی امروز دیگر فقط به حضور فیزیکی نیروها در محل محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند فناوری‌های جدید مانند پایش ماهواره‌ای، سامانه‌های هوشمند نظارت، تجهیزات ارتباطی پیشرفته و همکاری میان دستگاه‌های مختلف است.

تجربه کشورهای دارای میراث تاریخی گسترده نشان می‌دهد که حفاظت موفق زمانی اتفاق می‌افتد که آثار تاریخی به عنوان یک سرمایه ملی دیده شوند، نه صرفاً مسئولیتی محدود برای یک اداره. در ایتالیا، مصر، یونان و بسیاری از کشورهای تاریخی، حفاظت از محوطه‌های باستانی با استفاده از فناوری، مشارکت جوامع محلی و سرمایه‌گذاری بلندمدت انجام می‌شود؛ زیرا آن کشورها پذیرفته‌اند که میراث فرهنگی فقط گذشته نیست، بلکه بخشی از اقتصاد، گردشگری و هویت آینده آن‌هاست.

جیرفت نیز می‌تواند از همین زاویه دیده شود. تمدن هلیل‌رود اگر به شکل علمی، اصولی و پایدار معرفی شود، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطب‌های گردشگری فرهنگی ایران را دارد. اما شرط نخست این اتفاق، حفظ خود میراث است. هیچ گردشگری برای دیدن تمدنی که بخش‌های اصلی آن غارت شده و اطلاعات تاریخی‌اش از بین رفته است، جذب نخواهد شد.

یکی از مسائل مهم در حفاظت از میراث فرهنگی، نقش مردم محلی است. تجربه جهانی نشان داده است که جوامعی که در کنار آثار تاریخی زندگی می‌کنند، بهترین محافظان آن‌ها هستند. اگر مردم منطقه احساس کنند میراث تاریخی بخشی از هویت و آینده اقتصادی آن‌هاست، همکاری اجتماعی افزایش پیدا می‌کند و امکان فعالیت سوداگران کاهش می‌یابد.

در جنوب کرمان، فرهنگ‌سازی درباره ارزش واقعی آثار تاریخی می‌تواند به اندازه افزایش تجهیزات حفاظتی اهمیت داشته باشد. بسیاری از جوامع محلی باید بدانند که ارزش یک اثر تاریخی فقط در قیمت فروش آن نیست؛ بلکه در داستانی است که درباره گذشته یک ملت روایت می‌کند. فروش یک شیء تاریخی شاید سود کوتاه‌مدت برای یک فرد ایجاد کند، اما زیانی که به حافظه جمعی وارد می‌کند، متعلق به همه نسل‌هاست.

از سوی دیگر، حفاظت از جیرفت نیازمند تقویت پژوهش‌های علمی نیز هست. محوطه‌ای که سال‌ها بدون کاوش علمی منظم باقی بماند، بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرد. کاوش‌های علمی، ثبت دقیق اطلاعات، ایجاد پایگاه‌های پژوهشی و معرفی جهانی این آثار می‌تواند هم به شناخت بهتر تمدن جیرفت کمک کند و هم اهمیت حفاظت از آن را افزایش دهد.

امروز پرسش اصلی درباره دشت جیرفت تنها این نیست که چند حفار غیرمجاز دستگیر شده‌اند یا چند عملیات حفاظتی انجام شده است؛ پرسش بزرگ‌تر این است که آیا نگاه ما به میراث فرهنگی تغییر کرده است یا هنوز آن را موضوعی فرعی در میان اولویت‌های توسعه می‌دانیم.

تمدن‌ها معمولاً یک‌شبه نابود نمی‌شوند. بسیاری از آن‌ها در اثر بی‌توجهی، تصمیم‌های کوتاه‌مدت و از دست دادن تدریجی نشانه‌های هویتی خود کم‌رنگ می‌شوند. خطر واقعی برای جیرفت شاید فقط یک حفاری شبانه نباشد؛ خطر بزرگ‌تر، فراموش کردن ارزش تمدنی منطقه‌ای است که می‌تواند یکی از مهم‌ترین روایت‌های تاریخ بشر را بازگو کند.

اگر امروز برای حفاظت از دشت جیرفت، تقویت یگان حفاظت، توسعه پژوهش‌های باستان‌شناسی و استفاده از فناوری‌های نوین اقدام نشود، ممکن است نسل‌های آینده تنها نامی از تمدن هلیل‌رود بشنوند؛ تمدنی که زمانی در زیر خاک جنوب کرمان زنده بود اما فرصت روایت کامل خود را پیدا نکرد.

خبرنگار: زهرا اسکندری

انتهای خبر./