در عرصه روابط بین المللی و داخلی، مفهوم دفاع؛ مدافعه از تمامیت ارضی و سایر استراتژی های نظامی تلقی میشود و نشان دهنده یک پتانسیلِ اکتسابی در برابر تهاجم بیگانه بوده است.

در دوران جنگ تحمیلی، ایران با تدوین و اجرای ابتکاراتی همچون ساخت پناهگاه های ایمن، تدارک آموزش های بنیادین، حفاظت از زیرساخت های حیاتی و همچنین استتار سلاح های نظامی، دفاع غیرنظامی را در شکلی نوین به عرصه ظهور کشانید.

امروز، با موج نوین تهاجمات خصمانه بیگانه، ایران بار دیگر، مفهوم دفاع را در بُعد دیگری متمایز کرد. تجلیِ مقاومتِ جمعی ملت در قالب تجماعت پر شکوه. تجمعات مردمی با ظاهری ساده، پتانسیلِ فرای یک مولفه را از خود نشان داده است؛ یک نوع سد دفاعی ساخته شده از اتکای ملت به دولت در برابر تهاجمات نظامی بیگانه. این سازوکار، یک بازدارندگی غیر نظامی برای حفظ تمامیت ارضی و مشروعیت بخشیدن به دولت است.‌ مکانیسم این سد دفاعی، علاوه بر ارتقای اتحاد و همبستگی ملت، تبعات سیاسی و روانی بسیاری را به دشمن وارد می کند.

این سد دفاعی مردمی، صرفا یک ساختار منفعلانه در برابر تهاجمات نیست بلکه استراتژی فعالی متشکل از اراده و اقتدار ملت است که بنیان های سیاسی و نظامی کشور را در مواجهه با تجاوزات دشمن مستحکم میکند.

در حالی که در نقاط متعدد جهان، اعتراضاتی با محوریت صلح و کرامت انسانی در قبال اعتراضات اخیر شکل گرفته است، ایران با سازماندهی تجمعات مردمی، حمایت قاطع خود را از ارکان حکومت به منصهٔ نمایش گذارده است.

این تمایز بنیادین در رویکرد ها، بازتابی از ارزش های انسانی و اجتماعی است. اما در عین حال، بازتابی جهان شمول در مواجهه با نقض حقوق بشر و قتل عام همگانی را به تصویر می کشد که فطرت اصیل انسانی را، فارغ از هرگونه ملیتی وادار به اعتراضی در خور می کند.

تجمعات مردمی را می توان به عنوان یک چشم انداز فراملی در نظر گرفت. یک تصویر جهانی از مقاومت مدنی که ملت ایران در برابر تجاوزات دشمن پیشبرد می‌کنند و کانون توجه محافل بین المللی و بازتاب گسترده جهانی را به خود معطوف داشته است. دشمن در مواجهه با این نوع سد دفاعی، با پیوندی مستحکم میان مردم و حاکمیت برای حفاظت از کشور رو به رو می‌شود. یک سد دفاعی غیر نظامی که فرای چارچوب های یک دفاع، دیگر از معنا و مفهوم داخلی فراتر رفته و به یک گفتمان جهانی تبدیل شده است. خوانش های همگانی در این تجمعات، بازتاب هویت ملی است که دیپلماسی مردمی را به پهنهٔ رسانه‌ی بین المللی طنین‌انداز می‌کند، این قابلیت بالقوه، پتانسیل گشودن پنجره های جهانی را داراست و فراتر از یک صرف، در جامعه جهانی عمل کرده و علاوه بر آشوب های نظامی، بر مسائل سیاسی و اجتماعی و فرهنگی تاثیرگذار و به یک موضوع جهان شمول تبدیل شده است.

این خوانش ها، مشوقِ حمایتِ افکار عمومی جهانی و جلب توجه برخی دولت ها را برانگیخته است. هدف نهایی استراتژی دفاع غیرنظامی، بازدارندگی و انزوای سیاسی و نظامی دشمن است که اکنون به دست این دفاع غیرنظامی در حال تحقق است. دفاع غیرنظامی تنها پاسخ به تهاجمات نظامی دشمن نیست بلکه راهبردی جامع و فراگیر برای مقابله با فشار های تحریمی و انواع تجاوزات غیرنظامی دشمن از جمله جنگ سایبری نیز محسوب می‌شود. این رویارویی، بازدارندگی روانی دشمن را تشدید و ادامه تهاجم را برای او دشوار و پر هزینه می‌کند.

دفاع غیرنظامی، بیش از آنکه یک ساختار صرفاً اجتماعی-روانی بر پایه اعتماد ملت باشد، یک رفتار جهان‌شمول است که بر سایر کارکردهای داخلی دولت تأثیر مثبت گذاشته و روحیه دشمن را تضعیف می‌کند.

این مفهوم، نمایشگر انسجام ملی قدرتمندی است که به ملت مشروعیت بخشیده، عزم راسخ آن را در شرایط بحرانی نشان می‌دهد و دشمن را در انزوای سیاسی و نظامی فرو می‌برد.

دانشجوی رشته کارشناسی حقوق دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر*

انتهای یادداشت./