به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ قنات گوهرریز جوپار، یکی از ارزشمندترین میراث‌های آبی ایران و جهان، در دامنه کوه‌های جوپار همچنان جاری است؛ سازه‌ای که نه فقط یک مسیر انتقال آب، بلکه سندی زنده از تمدن، تدبیر و مهندسی ایرانی در روزگار کم‌آبی محسوب می‌شود. این قنات که قدمت آن به دوران صفویه نسبت داده می‌شود، امروز در کنار قنات‌های اکبرآباد و قاسم‌آباد بم، به عنوان بخشی از مجموعه قنات‌های ثبت جهانی ایران، در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته و به عنوان نمونه‌ای کم‌نظیر از مدیریت هوشمندانه منابع آب در اقلیم خشک شناخته می‌شود.

قنات گوهرریز جوپار را باید فراتر از یک اثر تاریخی دید؛ این سازه، یک فناوری بومی است که قرن‌ها پیش از ظهور پمپ‌ها، موتورهای دیزلی و شبکه‌های انتقال مدرن، با تکیه بر شیب زمین و نیروی ثقل، آب را در مسیری طولانی و پیچیده، بدون نیاز به انرژی خارجی به سطح زمین هدایت کرده است. در روزگاری که بسیاری از منابع آب زیرزمینی با برداشت‌های بی‌رویه در حال نابودی هستند، قنات جوپار همچنان با همان روش پایدار و کم‌هزینه، به حیات خود ادامه می‌دهد و باغ‌ها و مزارع پایین‌دست را سیراب می‌کند.

کاریز یا قنات، از جمله شگفت‌انگیزترین دستاوردهای تمدنی در سرزمین‌های خشک است و کرمان را یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های این سازه تاریخی می‌دانند. در حال حاضر هزاران رشته قنات در ایران وجود دارد که هرکدام به نوعی روایتگر تلاش انسان برای همزیستی با طبیعت خشن و کم‌بارش هستند. بر اساس گزارش‌های ثبت جهانی، یونسکو قنات‌ها را به عنوان نمونه‌ای استثنایی از سنت‌های فرهنگی و تمدن‌های کویری معرفی کرده و آن‌ها را نماد تداوم زندگی در اقلیم خشک دانسته است؛ زیرا قنات‌ها علاوه بر تامین آب، الگوی دقیقی از مدیریت، تقسیم و بهره‌برداری عادلانه از منابع را شکل داده‌اند.

قنات گوهرریز جوپار نیز از این قاعده مستثنی نیست. این قنات از به هم پیوستن ۶ شاخه شکل گرفته و صدها سال است که آب را از ارتفاعات به سمت شهر جوپار هدایت می‌کند. شکل‌گیری چنین سازه‌ای، نیازمند محاسبات پیچیده و مهارتی بوده که نسل‌های گذشته آن را بدون ابزارهای مدرن امروزی، تنها با تجربه، شناخت زمین و مهارت‌های بومی به دست می‌آوردند.

فرآیند احداث قنات، خود یکی از سخت‌ترین و دقیق‌ترین پروژه‌های عمرانی در تاریخ ایران به شمار می‌رود. ابتدا فردی ماهر به نام گمانه‌زن، محل احتمالی جریان آب زیرزمینی را شناسایی می‌کرد و پس از حفر چاه اولیه و رسیدن به آب، مادرچاه شکل می‌گرفت. سپس در امتداد شیب طبیعی زمین و با فواصل محاسبه‌شده، چاه‌های متعدد دیگری حفر می‌شد تا مسیر تونل زیرزمینی برای انتقال آب ایجاد شود. این مسیر که در دل خاک شکل می‌گرفت، بدون جی‌پی‌اس، نقشه‌های دقیق یا دستگاه‌های پیشرفته، با نوعی ریاضیات تجربی و هندسه بومی اجرا می‌شد؛ دانشی که نسل به نسل منتقل شده و هنوز هم برای بسیاری از پژوهشگران حوزه آب، حیرت‌انگیز است.

اما شاهکار اصلی قنات در تونل زیرزمینی آن نهفته است؛ کانالی باریک، طولانی، تاریک و مرطوب که حفر آن با ابزارهای ابتدایی، کاری طاقت‌فرسا و خطرناک بوده است. این تونل، قلب تپنده قنات است و آب را از دل زمین به سطح می‌رساند؛ آبی که در نهایت در مظهر یا پایاب قنات به دست مردم می‌رسد.

در قنات گوهرریز جوپار، مظهر قنات در نقطه‌ای به نام «۶ مقسم» قرار دارد؛ جایی که سیستم تقسیم آب در آن شکل گرفته و از گذشته تا امروز، یکی از مهم‌ترین بخش‌های مدیریت این قنات محسوب می‌شود. در این محل، حجم آب ورودی به شیوه‌ای دقیق میان بهره‌برداران تقسیم می‌شده و مسیر جریان آن به سمت زمین‌های کشاورزی هدایت می‌شده است؛ نظامی که نشان می‌دهد قنات تنها یک سازه فیزیکی نیست، بلکه یک نظام اجتماعی و مدیریتی نیز در دل خود دارد.

قنات‌نوردی در گوهرریز جوپار، تجربه‌ای متفاوت و حتی وهم‌آلود است. سکوت سنگین زیرزمین، هوای نمناک، تاریکی ممتد و صدای آرام حرکت آب، فضایی ایجاد می‌کند که هم هیجان‌انگیز است و هم یادآور عظمت تلاش انسان‌هایی که در دل این خاک، مسیر زندگی را ساخته‌اند. در بازدیدهای انجام‌شده از مسیر داخلی قنات، مشاهده می‌شود که برای عبور بازدیدکنندگان، نرده‌های آهنی روی سطح آب نصب شده اما این نرده‌ها به دلیل فرسودگی بالا، نیازمند مرمت و تعویض فوری است؛ مسئله‌ای که اگر جدی گرفته نشود، می‌تواند امنیت بازدیدکنندگان را با خطر مواجه کند و به روند گردشگری این میراث جهانی آسیب بزند.

در جریان مستندسازی و بررسی این قنات، کارشناسان و پژوهشگران حوزه قنات و میراث فرهنگی نیز حضور داشتند و درباره ویژگی‌های خاص این سازه توضیح دادند. یکی از نکات مطرح‌شده، وجود جریان آب «نر و ماده» در قنات گوهرریز جوپار بود؛ مفهومی که در ادبیات سنتی قنات‌ها به جریان‌های متفاوت آب در مسیرهای زیرزمینی اشاره دارد و نشان‌دهنده پیچیدگی ساختار آبرسانی این قنات است.

قنات گوهرریز جوپار علاوه بر ارزش مهندسی، ظرفیت بزرگی برای توسعه گردشگری تاریخی و علمی در کرمان دارد. در شرایطی که بسیاری از آثار طبیعی و تاریخی استان با چالش کمبود اعتبار و بی‌توجهی مواجه‌اند، این قنات جهانی می‌تواند به عنوان یک مقصد ویژه برای گردشگران داخلی و خارجی معرفی شود؛ مقصدی که هم روایت تمدن ایرانی را بازگو می‌کند و هم می‌تواند در اقتصاد محلی نقش‌آفرین باشد.

این اثر جهانی همچنین یادآور تلاش و دغدغه کسانی است که سال‌ها برای ثبت، حفاظت و معرفی آن تلاش کردند؛ از جمله امین ماهانی، باستان‌شناس و مدیر سابق پایگاه میراث جهانی گوهرریز جوپار که سال گذشته درگذشت و نام او در کنار این قنات، به عنوان یکی از چهره‌های تاثیرگذار در پاسداشت میراث فرهنگی کرمان باقی مانده است.

قنات گوهرریز جوپار امروز تنها یک مسیر انتقال آب نیست؛ بلکه سندی زنده از هویت تاریخی کرمان، نماد پایداری در برابر خشکسالی و نشانه‌ای روشن از این حقیقت است که ایرانیان قرن‌ها پیش، راه بقا در سرزمین کم‌آب را یافته بودند. اگر این میراث جهانی به‌درستی نگهداری و بازسازی شود، می‌تواند همچنان برای نسل‌های آینده جاری بماند؛ همان‌طور که قرن‌هاست از دل کوهستان، آب را به زندگی رسانده است.

خبرنگار: زهرا اسکندری
انتهای پیام./