همدان از آن شهرهایی است که شب، زودتر از ساعت می رسد. نه فقط به خاطر موقعیت جغرافیایی و سرمای هوا، بلکه به خاطر یک عادت تاریخی که آرام آرام تبدیل به یک قاعده نانوشته شده است: شهر باید بعد از غروب جمع شود. خیابان ها خلوت تر می شوند، مغازه ها یکی یکی کرکره پایین می کشند، رفت و آمد کم می شود و شهر به حالتی می رود که بیشتر شبیه سکون است تا زندگی. این سکون، شاید در نگاه اول نشانه آرامش باشد، اما اگر دقیق تر نگاه کنیم، پشت همین خاموشی شبانه، یک فرصت اقتصادی بزرگ دفن شده است؛ فرصتی که بسیاری از شهرهای جهان با آن رشد کردند و بسیاری از شهرهای ایران هنوز آن را جدی نگرفته اند: اقتصاد شبانه.

اقتصاد شبانه یعنی شهری که پس از غروب هم نفس می کشد. یعنی چرخه کار و مصرف و گردش مالی در شب هم ادامه دارد. یعنی رستوران، کافه، سینما، رویداد فرهنگی، بازارچه، حمل و نقل عمومی، برنامه های هنری، فروشگاه های خدماتی و حتی گردشگری شبانه، به جای اینکه تعطیل شوند، تازه شروع می شوند. اقتصاد شبانه یعنی شهر از یک فضای اداری و محدود، به یک فضای پویا تبدیل شود؛ جایی که مردم بتوانند شب را نه فقط برای خواب، بلکه برای تجربه، خرید، تفریح و تعامل اجتماعی زندگی کنند.

در بسیاری از شهرهای دنیا، اقتصاد شبانه یک ستون مهم تولید ثروت است. لندن سال هاست «شهردار شب» دارد؛ فردی که مسئول هماهنگی سیاست های شهری برای فعالیت شبانه است. نیویورک، پاریس، بارسلونا و برلین، بخش بزرگی از درآمد شهری شان را از فعالیت های شبانه می گیرند. در استانبول، خیابان های شبانه و بازارهای نیمه شب، گردش مالی عظیمی ایجاد می کند. در دوبی، شب اساسا بخشی از برند شهر است. حتی در برخی شهرهای آسیایی مثل بانکوک یا کوالالامپور، اقتصاد شبانه به اندازه روز اهمیت دارد. زیرا شهرهایی که شب را زنده نگه می دارند، هم اشتغال ایجاد می کنند، هم امنیت اجتماعی را افزایش می دهند، هم سرمایه اجتماعی را تقویت می کنند و هم گردشگری را رونق می دهند.

اما همدان هنوز با شب، رابطه ای محافظه کارانه دارد. شب در این شهر، بیشتر یک «پایان» است تا یک «آغاز». و این یعنی بخش بزرگی از ظرفیت اقتصادی شهر، هر روز چند ساعت تعطیل می شود. اگر همدان را مثل یک کارخانه تصور کنیم، این کارخانه فقط نصف روز کار می کند. طبیعی است که چنین شهری نمی تواند آن رشد اقتصادی که ظرفیتش را دارد تجربه کند.

مسئله فقط این نیست که مغازه ها زود تعطیل می شوند. مسئله این است که همدان هنوز نتوانسته برای شب، یک سبک زندگی تعریف کند. در شهرهای زنده، شب فقط زمان تاریکی نیست؛ زمان معاشرت است، زمان گردش مالی است، زمان رویدادهای فرهنگی است. اما در همدان، به جز چند نقطه محدود، شب بیشتر به سکوت نزدیک است. این سکوت، برای شهری که می خواهد رشد کند، خطرناک است. زیرا اقتصاد امروز فقط به کارخانه و تولید صنعتی وابسته نیست؛ به خدمات، تجربه و مصرف وابسته است. و بخش بزرگی از مصرف در جهان، در شب اتفاق می افتد.

اقتصاد شبانه در همدان می تواند چندین لایه اشتغال ایجاد کند. از اشتغال مستقیم در رستوران ها، کافه ها، فروشگاه ها و مراکز تفریحی گرفته تا اشتغال غیرمستقیم در حمل و نقل، خدمات شهری، امنیت، تولید محتوا، تبلیغات و حتی صنایع خلاق. وقتی شهر شب زنده شود، کارگر خدماتی، راننده تاکسی، هنرمند، نوازنده، تولیدکننده صنایع دستی، فروشنده و ده ها شغل دیگر هم فرصت رشد پیدا می کنند. این یعنی اقتصاد شبانه می تواند به شکل واقعی به کاهش بیکاری کمک کند، به خصوص برای جوانان و زنان که در بسیاری از شهرها در بخش خدمات و صنایع خلاق نقش پررنگی دارند.

اما چرا همدان هنوز این مسیر را جدی نگرفته است؟

یکی از دلایل اصلی، نبود زیرساخت های مناسب است. اقتصاد شبانه بدون امنیت و روشنایی معنا ندارد. اگر خیابان ها تاریک باشد، اگر حمل و نقل عمومی در شب فعال نباشد، اگر پلیس و مدیریت شهری برنامه مشخصی برای کنترل و امنیت شب نداشته باشند، مردم به طور طبیعی شب را ترک می کنند. همدان برای زنده کردن شب، باید ابتدا زیرساخت را آماده کند. روشنایی معابر، افزایش دوربین های شهری، تقویت حضور پلیس در نقاط پرتردد و فعال کردن حمل و نقل شبانه، پایه های اولیه این تحول است.

دلیل دوم، نگاه فرهنگی و اجتماعی است. برخی هنوز تصور می کنند فعالیت شبانه مساوی با بی نظمی است. در حالی که تجربه شهرهای موفق نشان داده اقتصاد شبانه اگر درست مدیریت شود، نه تنها بی نظمی ایجاد نمی کند، بلکه نظم اجتماعی را تقویت می کند. خیابانی که شب زنده است، کمتر محل آسیب های اجتماعی می شود. شهری که مردم در آن شب حضور دارند، امنیتش بیشتر است. سکوت مطلق شبانه، همیشه نشانه امنیت نیست؛ گاهی نشانه خلأ است. و خلأ، بهترین بستر برای آسیب های اجتماعی است.

دلیل سوم، نبود سیاست گذاری روشن است. اقتصاد شبانه به خودی خود شکل نمی گیرد. نیازمند برنامه است. شهرداری و شورای شهر باید مناطق مشخصی را برای فعالیت شبانه تعریف کنند. باید مجوزها را تسهیل کنند. باید حمایت کنند تا کسب و کارها بتوانند ساعات فعالیت خود را افزایش دهند. باید رویدادهای فرهنگی شبانه طراحی شود؛ جشنواره غذا، موسیقی خیابانی، بازارچه های شبانه، نمایشگاه های هنری، سینمای روباز و حتی تورهای شبانه شهری. شهرهایی که اقتصاد شبانه دارند، شب را به یک محصول تبدیل کرده اند. همدان هم اگر بخواهد، می تواند شب را به یک برند تبدیل کند.

نکته مهم این است که اقتصاد شبانه در همدان فقط یک موضوع اقتصادی نیست؛ یک مسئله اجتماعی هم هست. همدان در سال های اخیر با کاهش نشاط اجتماعی مواجه بوده است. بسیاری از جوانان احساس می کنند شهر برای زندگی هیجان و امکان کافی ندارد. نتیجه این احساس، مهاجرت است. وقتی شهری برای جوان جذاب نباشد، جوان آن شهر را ترک می کند. اقتصاد شبانه می تواند بخشی از این جذابیت را برگرداند. شهری که شب هایش زنده باشد، امید را در زندگی روزمره تزریق می کند. و امید، همان چیزی است که سرمایه اجتماعی را نگه می دارد.

در این میان، نقش بخش خصوصی بسیار حیاتی است. اقتصاد شبانه بدون سرمایه گذاری بخش خصوصی شکل نمی گیرد. اما سرمایه گذار زمانی وارد می شود که احساس امنیت سرمایه گذاری کند. یعنی بداند سیاست های شهری پایدار است، بداند مجوزها با سلیقه تغییر نمی کند، بداند حمایت وجود دارد و بداند شهروندان نیز استقبال خواهند کرد. بنابراین مدیریت شهری باید فضای اعتماد بسازد. اگر این اعتماد ساخته شود، بخش خصوصی خود به خود به سمت توسعه مراکز خدماتی و تفریحی شبانه حرکت خواهد کرد.

همدان همچنین می تواند اقتصاد شبانه را با ظرفیت های فرهنگی خود ترکیب کند. شب های فرهنگی، نمایش های خیابانی، برنامه های هنری، موسیقی محلی، روایتگری تاریخی در فضای باز، بازارچه صنایع دستی و غذاهای محلی، همه می تواند همدان را به شهری تبدیل کند که شب هایش مقصد باشد. بسیاری از شهرهای جهان دقیقا همین کار را کردند. آنها از فرهنگ بومی خود یک تجربه شبانه ساختند و آن را به گردشگران فروختند. همدان نیز می تواند این تجربه را خلق کند، اما نیازمند مدیریت حرفه ای و نگاه بازاریابی است.

در نهایت، اقتصاد شبانه در همدان یک فرصت طلایی است که اگر امروز جدی گرفته نشود، فردا تبدیل به حسرت خواهد شد. شهرهایی که شب را زنده می کنند، در حقیقت زمان را به سرمایه تبدیل می کنند. آنها از ساعات خاموش شهر، ثروت می سازند. همدان هم اگر بخواهد از رکود خدماتی و محدودیت اشتغال عبور کند، باید شب را از یک سکوت طولانی به یک جریان زنده تبدیل کند.

شهرهایی که بعد از غروب خاموش می شوند، دیر یا زود در رقابت اقتصادی عقب می مانند. اما شهرهایی که شب را روشن می کنند، آینده را روشن تر می سازند. همدان اگر بتواند این تصمیم را بگیرد، نه فقط اقتصادش رشد می کند، بلکه روح شهر هم دوباره جان می گیرد. زیرا شهر زنده، شهری است که حتی در تاریکی هم نفس می کشد.

فعال رسانه ای*
انتهای یادداشت./