به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از همدان؛ کمک‌های مردمی برای ساخت بیمارستان سرطان، در ظاهر روایتی از مشارکت اجتماعی است، اما پشت آن مسئله‌ای بسیار بزرگ‌تر قرار دارد؛ رشد بار سرطان و نیاز فزاینده به زیرساختی که دیگر نمی‌توان آن را یک خدمت فوق‌تخصصی محدود دانست. سرطان در ایران به یکی از مهم‌ترین مسائل سلامت عمومی تبدیل شده و افزایش سن جمعیت، تغییر سبک زندگی و گسترش عوامل خطر، ضرورت سرمایه‌گذاری همزمان بر پیشگیری، تشخیص زودهنگام، درمان و حمایت مالی از بیماران را بیشتر کرده است.

برآوردهای مرجع آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان نشان می‌دهد ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۳۷ هزار و ۱۹۸ مورد جدید سرطان و ۸۷ هزار و ۲۴۷ مرگ ناشی از آن داشته است. در همان سال حدود ۳۵۷ هزار و ۹۰۶ نفر در کشور در بازه پنج‌ساله پس از تشخیص سرطان زندگی می‌کردند. سرطان معده با بیش از ۱۷ هزار مورد، سرطان پستان با حدود ۱۵ هزار و ۵۰۰ مورد و سرطان روده بزرگ با نزدیک به ۱۲ هزار و ۹۰۰ مورد در میان سرطان‌های پرتکرار کشور قرار داشتند؛ اعدادی که نشان می‌دهد زیرساخت درمان سرطان دیگر برای گروه کوچکی از بیماران ساخته نمی‌شود، بلکه بخشی از نیاز آینده نظام سلامت ایران است.

حتی پیش از انتشار این برآوردها، پژوهش مشترک پژوهشگران ایرانی و آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان هشدار داده بود که تعداد موارد جدید سرطان در ایران می‌تواند از حدود ۱۱۲ هزار مورد ثبت‌شده در سال ۲۰۱۶ به حدود ۱۶۰ هزار مورد در سال ۲۰۲۵ برسد؛ افزایشی ۴۲.۶ درصدی که نزدیک به دو سوم آن در آن مطالعه به تغییر ساختار و سالمندشدن جمعیت نسبت داده شده بود. این پیش‌بینی، صرف‌نظر از اینکه رقم نهایی ثبت‌شده سال ۲۰۲۵ چه میزان باشد، یک پیام راهبردی داشت: ایران باید پیش از رسیدن موج جمعیتی سرطان، ظرفیت درمانی و پیشگیرانه خود را توسعه دهد.

همدان نیز بیرون از این روند ملی نیست. مدیر گروه پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی همدان در بهمن ۱۴۰۴ اعلام کرد سالانه حدود سه هزار مورد جدید سرطان در استان شناسایی می‌شود و میزان بروز استان تفاوت مشخصی با میانگین کشور ندارد. براساس همین گزارش، در مردان همدانی سرطان‌های پروستات، مثانه، معده، پوست و روده بزرگ و در زنان سرطان‌های پستان، روده بزرگ، تیروئید، پوست و خون در میان موارد شایع قرار دارند. بنابراین مسئله همدان فقط ایجاد تخت بیمارستانی نیست؛ استان باید برای هزاران بیمار تازه‌ای که هر سال وارد چرخه تشخیص و درمان می‌شوند، یک زنجیره کامل خدمت طراحی کند.

همین جاست که بیمارستان تخصصی سرطان معنایی فراتر از یک پروژه عمرانی پیدا می‌کند. آخرین گزارش‌های مستقل منتشرشده در مرداد ۱۴۰۵ از پیشرفت حدود ۷۲ درصدی مرکز جامع سرطان همدان حکایت دارد؛ مجموعه‌ای حدود ۲۴ هزار مترمربع که بخش‌هایی از رادیوتراپی، دستگاه‌های شتاب‌دهنده و شیمی‌درمانی سرپایی آن فعال شده‌اند. قرار گرفتن چنین مجموعه‌ای در همدان، در صورت تکمیل تجهیزات و نیروی انسانی، می‌تواند این استان را از مصرف‌کننده خدمات فوق‌تخصصی مراکز بزرگ‌تر به یکی از گره‌های درمان سرطان در غرب کشور تبدیل کند.

اهمیت این اتفاق زمانی بیشتر می‌شود که سرطان را از زاویه جغرافیا ببینیم. بیمار ساکن نهاوند، کبودراهنگ، رزن، فامنین یا یک روستای دورافتاده برای دریافت برخی خدمات تخصصی تنها هزینه دارو و درمان نمی‌پردازد؛ مسیر رفت‌وآمد، اقامت همراه، مرخصی از کار و زمان از دست‌رفته نیز جزئی از هزینه بیماری است. مطالعه‌ای درباره هزینه سرطان در ایران نشان داده است در میان بیماران روستایی، هزینه سفر حدود هفت درصد و اقامت و غذا بیش از شش درصد پرداخت‌های مستقیم از جیب را تشکیل می‌داد؛ یعنی فاصله تا مرکز درمانی خود به یک جزء از هزینه بیماری تبدیل می‌شود.

پژوهشی تازه‌تر درباره بار اقتصادی سرطان پستان در غرب ایران نیز همین وجه کمتر دیده‌شده را برجسته کرده است. در این مطالعه، حمل‌ونقل و اقامت سهم قابل توجهی از هزینه‌های غیرپزشکی بیماران داشتند و با پیشرفته‌تر شدن مرحله بیماری، هزینه سفر، اقامت و غیبت بیمار و اعضای خانواده از کار افزایش پیدا می‌کرد. معنای توسعه مرکز تخصصی سرطان در همدان بنابراین فقط اضافه شدن یک ساختمان درمانی نیست؛ نزدیک‌شدن خدمت می‌تواند بخشی از «هزینه جغرافیایی بیماری» را نیز کاهش دهد.

اما بیمارستان به تنهایی پاسخ کافی نیست. اگر بیمار زمانی وارد مرکز فوق‌تخصصی شود که سرطان در مرحله پیشرفته قرار گرفته باشد، بهترین تجهیزات نیز با درمان پیچیده‌تر و گران‌تر روبه‌رو خواهند شد. سیاست سلامت باید از پشت در بیمارستان چند قدم عقب‌تر برود؛ به مراکز جامع سلامت، پزشک خانواده، غربالگری‌های مبتنی بر شواهد، شناسایی افراد پرخطر و آموزش عمومی. مسئله اصلی در سال‌های آینده فقط افزایش ظرفیت درمان نیست، بلکه کاهش تعداد بیمارانی است که دیر تشخیص داده می‌شوند.

گزارش جهانی سرطان ۲۰۲۶ سازمان جهانی بهداشت نیز دقیقاً بر همین تغییر نگاه تأکید دارد. این گزارش می‌گوید جهان همزمان با پیشرفت چشمگیر فناوری‌های تشخیص و درمان، همچنان با نابرابری جدی در بهره‌مندی مردم از این پیشرفت‌ها روبه‌روست و سیاست سرطان باید بر سه محور «توانمندی بیشتر نظام سلامت»، «حمایت اجتماعی و مالی بهتر» و «ارزش بیشتر خدمات برای مردم» استوار شود. به عبارت دیگر، وجود یک دستگاه پیشرفته زمانی موفقیت محسوب می‌شود که بیمار بتواند به‌موقع و بدون فروپاشی مالی به آن دسترسی پیدا کند.

پیشگیری نیز حلقه‌ای است که در بحث ساخت بیمارستان‌ها کمتر دیده می‌شود. تحلیل مشترک سازمان جهانی بهداشت و IARC در سال ۲۰۲۶ برآورد کرده است حدود ۳۷ درصد موارد جدید سرطان جهان در سال ۲۰۲۲، معادل حدود ۷.۱ میلیون مورد، به عوامل قابل پیشگیری مرتبط بوده‌اند؛ عواملی مانند دخانیات، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، برخی عفونت‌ها و مواجهه‌های محیطی. این داده برای همدان یک پیام جدی دارد: سرمایه‌گذاری روی تخت و دستگاه بدون سرمایه‌گذاری روی کاهش عوامل خطر، به معنای تلاش دائمی برای درمان بیماری‌هایی است که بخشی از آنها اصولاً امکان پیشگیری داشته‌اند.

ابعاد مسئله در آینده بزرگ‌تر خواهد شد. تازه‌ترین گزارش جهانی سرطان سازمان جهانی بهداشت در ژوئیه ۲۰۲۶ شمار موارد جدید سرطان در جهان را حدود ۲۰.۶ میلیون مورد در سال اعلام کرده و هشدار داده است که در صورت ادامه روندهای جمعیتی و فعلی، این عدد تا سال ۲۰۵۰ به نزدیک ۳۵ میلیون مورد خواهد رسید. چنین روندی برای استانی مانند همدان به معنای آن است که برنامه‌ریزی امروز برای سرطان باید نه بر نیاز امسال، بلکه بر نیاز یک یا دو دهه آینده استوار شود.

از همین منظر، مشارکت خیران سلامت ارزش دیگری پیدا می‌کند. اهدای زمین، پول، تجهیزات یا حتی صرف‌نظر کردن خانواده‌ها از بخشی از هزینه مراسم‌های شخصی برای کمک به یک مرکز درمانی، نشان‌دهنده سطح بالایی از سرمایه اجتماعی است؛ اما این سرمایه نباید به جای بودجه پایدار عمومی بنشیند. خیر می‌تواند پروژه‌ای را سرعت دهد، تجهیزات تکمیلی بخرد یا حمایت اجتماعی ایجاد کند، اما تأمین نیروی متخصص، دارو، نگهداری تجهیزات گران‌قیمت، غربالگری، بیمه و استمرار خدمات، مسئولیتی بلندمدت است که به سیاست عمومی و منابع قابل پیش‌بینی نیاز دارد.

تجربه اقتصادی سرطان نیز همین ضرورت را اثبات می‌کند. مطالعات داخلی نشان داده‌اند شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، جراحی، آزمایش‌های تشخیصی و دارو تنها بخشی از هزینه هستند و بیمار همزمان با هزینه‌های غیرپزشکی و کاهش درآمد مواجه می‌شود. در مطالعه‌ای درباره سرطان پروستات در ایران، ۳۱ درصد خانوارهای بررسی‌شده براساس معیار سازمان جهانی بهداشت در معرض هزینه‌های فاجعه‌بار سلامت قرار گرفته بودند و این نسبت در بیماران بدون بیمه بیشتر بود. چنین یافته‌هایی هشدار می‌دهد که درمان موفق تنها به زنده‌ماندن بیمار محدود نیست؛ خانواده نیز باید بتواند از نظر اقتصادی از دوره بیماری عبور کند.

اگر همدان قرار است به قطب درمان سرطان غرب ایران تبدیل شود، اکنون فرصت دارد الگویی متفاوت بسازد؛ مرکزی که فقط محل شیمی‌درمانی و پرتودرمانی نباشد و خدمات تشخیص زودهنگام، حمایت روانی، مددکاری اجتماعی، مشاوره تغذیه، مراقبت تسکینی و پیگیری پس از درمان را در یک زنجیره واحد ببیند. ظرفیت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان نیز امکان آن را فراهم می‌کند که داده‌های ثبت سرطان استان به مبنای پژوهش درباره الگوهای محلی بیماری، تفاوت شهرستان‌ها و عوامل خطر تبدیل شود.

پنج تا ۱۰ سال آینده، موفقیت همدان را نباید فقط با تعداد تخت، دستگاه یا مترمربع بیمارستان سنجید. شاخص واقعی آن است که سرطان در چه مرحله‌ای تشخیص داده می‌شود، بیمار شهرستانی چقدر برای درمان سفر می‌کند، چه سهمی از هزینه را خانواده می‌پردازد، زمان انتظار خدمات تخصصی چقدر است و چند بیمار به دلیل هزینه یا فاصله از ادامه درمان بازمی‌ماند. پاسخ به این پرسش‌هاست که تفاوت میان «ساخت مرکز سرطان» و «ساخت یک نظام جامع کنترل سرطان» را مشخص می‌کند.

مشارکت گسترده مردم همدان برای تکمیل این مرکز، سرمایه‌ای اجتماعی است که بسیاری از پروژه‌های عمومی آرزوی آن را دارند؛ اما ارزش نهایی این همراهی زمانی آشکار خواهد شد که بیماری سرطان برای یک خانواده همدانی به معنای انتخاب میان درمان و معیشت، یا میان ماندن در شهر خود و سفرهای مکرر به مراکز دوردست نباشد. آینده مطلوب آن است که بیمارستان سرطان همدان آخرین حلقه یک زنجیره قدرتمند از پیشگیری تا درمان باشد، نه نخستین جایی که نظام سلامت بیمار را پس از دیر شدن بیماری ملاقات می‌کند.

خبرنگار: نازنین مولائی‌منظر
انتهای پیام./