به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از همدان؛ افتتاح پنج و نیم هکتار گلخانه در شهرستان رزن طی هفته دولت سال ۱۴۰۵، نشانه‌ای از تغییر تدریجی سیمای کشاورزی منطقه‌ای است که اقتصاد آن برای دهه‌ها بر تولیدات زراعی و بهره‌برداری از زمین‌های کشاورزی استوار بوده است. در هفتم شهریور، هم‌زمان با بهره‌برداری از مجموعه‌ای از طرح‌های گلخانه‌ای در نقاط مختلف شهرستان، ظرفیت تازه‌ای به ساختار تولید رزن افزوده شد؛ ظرفیتی که می‌تواند بخشی از مسیر گذار به کشاورزی مبتنی بر فناوری و بهره‌وری بیشتر را هموار سازد. بااین‌حال، آنچه در مراسم افتتاح پروژه‌ها کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، سرنوشت اقتصادی سرمایه‌گذاری پس از آغاز فعالیت است. احداث گلخانه پایان یک پروژه عمرانی محسوب می‌شود، اما آغاز فرآیندی اقتصادی است که موفقیت آن به تولید مستمر، مدیریت هزینه‌ها، دسترسی به بازار و بازگشت سرمایه وابسته خواهد بود. بنابراین، ارزش واقعی طرح‌های تازه رزن نه در وسعت سازه‌های افتتاح‌شده، بلکه در توان آنها برای خلق درآمد پایدار و افزایش بهره‌وری منابع آشکار می‌شود.
براساس اطلاعات اعلام‌شده در شهریور ۱۴۰۵، شهرستان رزن دارای ۸۳ واحد گلخانه‌ای فعال با سطحی در حدود ۴۲ تا ۴۳ هکتار بوده و توسعه ۳۲ هکتار دیگر نیز با پیشرفت فیزیکی اعلامی حدود ۸۰ درصد در دست پیگیری قرار داشته است. هم‌زمان، بهره‌برداری از گلخانه‌ای نزدیک به یک هکتار در روستای قایش، توجه‌ها را به حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز این شیوه تولید جلب کرد. برای مجموعه گلخانه‌ای کریمی با مساحت تقریبی ۹۷۰۰ مترمربع، سرمایه‌گذاری بیش از ۱۵۷ میلیارد تومان اعلام شده است؛ رقمی که اهمیت تأمین مالی و محاسبه اقتصادی را در این بخش نشان می‌دهد. البته گزارش‌های منتشرشده درباره مجموع اعتبار پروژه‌های افتتاح‌شده ارقام یکسانی ارائه نکرده‌اند و همین تفاوت، ضرورت انتشار اطلاعات تفکیکی و قابل رسیدگی را برجسته می‌کند. سرمایه‌گذاری بزرگ زمانی ارزش اقتصادی پیدا می‌کند که بتوان نسبت هزینه انجام‌شده با مقدار تولید، سود عملیاتی و دوره بازگشت سرمایه را به‌روشنی بررسی کرد.
کشاورزی گلخانه‌ای برخلاف تصور رایجی که آن را صرفا انتقال محصول از مزرعه به محیطی پوشیده می‌داند، مجموعه‌ای پیچیده از تصمیم‌های فنی و اقتصادی است. انتخاب سازه، سامانه گرمایش، تجهیزات سرمایش و تهویه، روش آبیاری، کنترل رطوبت، تغذیه گیاه و مدیریت آفات، همگی بر هزینه تمام‌شده محصول تأثیر می‌گذارند. سرمایه‌گذار علاوه بر هزینه احداث، باید منابع کافی برای خرید نهاده‌ها، پرداخت دستمزد، نگهداری تجهیزات و تأمین انرژی در طول دوره تولید داشته باشد. ازاین‌رو، ارزیابی اقتصادی گلخانه تنها با تقسیم هزینه سرمایه‌گذاری بر مساحت سازه امکان‌پذیر نیست. شاخص‌های تعیین‌کننده شامل تولید قابل فروش در هر مترمربع، قیمت متوسط فروش، هزینه جاری، استهلاک تجهیزات و میزان سرمایه در گردش هستند. اگر این متغیرها در کنار یکدیگر بررسی نشوند، ممکن است پروژه‌ای از نظر ظاهری مدرن و برخوردار از فناوری پیشرفته باشد، اما در عمل با حاشیه سود اندک یا فشار مالی سنگین مواجه شود.
در گلخانه شاخص افتتاح‌شده در روستای قایش، تولید سالانه حدود ۱۲۰ تن محصول پیش‌بینی شده و گوجه‌فرنگی به‌عنوان محصول نخستین دوره کشت معرفی شده است. این رقم هنوز باید به‌عنوان برآورد تولید تلقی شود و تحقق آن به عملکرد واقعی واحد وابسته خواهد بود. با درنظرگرفتن مساحت تقریبی ۹۷۰۰ مترمربع، تولید پیش‌بینی‌شده معادل حدود ۱۲ کیلوگرم محصول در هر مترمربع در سال است. بااین‌حال، چنین محاسبه‌ای به‌تنهایی درباره سودآوری اطلاعات کافی ارائه نمی‌کند؛ زیرا قیمت فروش گوجه‌فرنگی، کیفیت محصول، مقدار ضایعات و هزینه‌های انرژی می‌توانند نتیجه اقتصادی را تغییر دهند. برای مثال، افزایش مقدار برداشت ممکن است درآمد ناخالص را افزایش دهد، اما اگر هم‌زمان هزینه گرمایش، نهاده‌ها و نیروی انسانی با آهنگ بیشتری رشد کند، سود خالص به همان نسبت افزایش نخواهد یافت. بنابراین، مقایسه عملکرد واقعی این مجموعه با پیش‌بینی اولیه می‌تواند معیاری مهم برای سنجش کیفیت سرمایه‌گذاری و کارآمدی مدیریت تولید باشد.
یکی از مهم‌ترین دلایل گسترش گلخانه‌ها در استان همدان، ضرورت افزایش بهره‌وری منابع آب است. در کشت گلخانه‌ای، امکان کنترل دقیق‌تر آبیاری، کاهش بخشی از تلفات تبخیر و مدیریت شرایط رشد گیاه فراهم می‌شود. بااین‌حال، بهره‌وری آب مفهومی است که باید با داده واقعی سنجیده شود، نه صرفا با مقایسه عمومی کشاورزی سنتی و گلخانه‌ای. ممکن است یک گلخانه به ازای هر مترمکعب آب، محصول بیشتری تولید کند، اما توسعه هم‌زمان سطح زیر کشت و افزایش دوره‌های برداشت، مصرف کل آب منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد. ازاین‌رو، سیاست توسعه گلخانه‌ای رزن باید با ارزیابی ظرفیت آبخوان‌ها، تعیین منابع قانونی تأمین آب و پایش میزان برداشت واقعی همراه باشد. کاهش فشار بر منابع زیرزمینی زمانی تحقق می‌یابد که افزایش بهره‌وری در سطح واحد تولید، به مدیریت صحیح مصرف در مقیاس شهرستان نیز منجر شود. در غیر این صورت، صرفه‌جویی فنی ممکن است به افزایش فعالیت اقتصادی بدون کاهش برداشت کل منابع محدود بینجامد.
شرایط اقلیمی رزن نیز موضوع انرژی را به یکی از مهم‌ترین متغیرهای اقتصادی گلخانه‌داری تبدیل می‌کند. تولید محصول در محیط کنترل‌شده طی ماه‌های سرد، نیازمند سامانه گرمایشی قابل‌اعتماد است و هرگونه اختلال در تأمین سوخت یا برق می‌تواند بر رشد گیاه، کیفیت محصول و استمرار فعالیت اثر بگذارد. هزینه انرژی در چنین واحدهایی تنها بخشی از مخارج جاری نیست، بلکه عاملی تعیین‌کننده در محاسبه ریسک سرمایه‌گذاری محسوب می‌شود. انتخاب سازه مناسب اقلیم، عایق‌بندی اصولی، استفاده از تجهیزات کم‌مصرف و پیش‌بینی سامانه پشتیبان می‌تواند آسیب‌پذیری واحدهای تولیدی را کاهش دهد. توسعه نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس و انرژی‌های تجدیدپذیر نیز در صورت برخورداری از توجیه فنی و اقتصادی می‌تواند بخشی از نیازهای انرژی را پوشش دهد. بااین‌حال، استفاده از فناوری جدید بدون تحلیل هزینه نصب، نگهداری و بازده عملیاتی، لزوما به کاهش قیمت تمام‌شده محصول منجر نخواهد شد. مزیت رقابتی گلخانه زمانی شکل می‌گیرد که فناوری مورد استفاده با شرایط واقعی تولید سازگار باشد.
مسئله دیگری که در گسترش کشاورزی نوین اهمیت دارد، توان مشارکت تولیدکنندگان محلی است. سرمایه‌گذاری سنگین در احداث گلخانه ممکن است ورود کشاورزان خرد را دشوار کند و بخش عمده فرصت‌های سرمایه‌گذاری را در اختیار فعالانی قرار دهد که به منابع مالی و تسهیلات بانکی دسترسی بیشتری دارند. چنین وضعیتی لزوما به معنای ناکارآمدی سرمایه‌گذاری بزرگ نیست، اما سیاست توسعه باید برای مشارکت گروه‌های مختلف تولیدکننده سازوکار مشخصی داشته باشد. ایجاد تعاونی‌های تخصصی، تأمین مشترک تجهیزات، استفاده از خدمات فنی تجمیعی و طراحی تسهیلات متناسب با توان بازپرداخت می‌تواند هزینه ورود سرمایه‌گذاران کوچک را کاهش دهد. در این میان، آموزش و انتقال دانش فنی نیز ضروری است؛ زیرا مدیریت گلخانه به مهارت‌هایی متفاوت از بسیاری از شیوه‌های متعارف زراعت نیاز دارد. اگر توسعه فناوری بدون تقویت توان تخصصی نیروهای بومی انجام شود، ممکن است بخشی از فرصت‌های اقتصادی ایجادشده در اختیار نیروها و مجموعه‌های خارج از منطقه قرار گیرد.
اشتغال‌زایی از دیگر دستاوردهای مورد انتظار توسعه گلخانه‌هاست که باید با دقت بیشتری سنجیده شود. مسئولان بخش کشاورزی استان در جریان افتتاح طرح‌های رزن، ظرفیت بالاتر اشتغال مستقیم گلخانه‌ها نسبت به برخی کشت‌های مزرعه‌ای را مورد تأکید قرار داده‌اند. بااین‌حال، تعداد نیروی انسانی مورد نیاز به نوع محصول، مقیاس فعالیت، فناوری تولید و میزان مکانیزاسیون وابسته است. واحدی که بخش بزرگی از عملیات خود را با تجهیزات خودکار انجام می‌دهد، الزاما از نظر تعداد کارکنان با گلخانه‌ای متکی بر نیروی انسانی برابر نیست. در ارزیابی اشتغال باید میان فرصت شغلی پیش‌بینی‌شده، اشتغال ایجادشده و شغل پایدار دارای درآمد و پوشش بیمه‌ای تفاوت گذاشت. همچنین فرصت‌های غیرمستقیم در حمل‌ونقل، بسته‌بندی، تأمین نهاده و خدمات فنی باید جداگانه محاسبه شوند تا از شمارش چندباره اشتغال جلوگیری شود. کیفیت توسعه اقتصادی رزن زمانی قابل دفاع خواهد بود که افزایش ظرفیت تولید با ایجاد فرصت‌های شغلی ماندگار و بهبود مهارت نیروی کار همراه باشد.
توسعه گلخانه‌ها بدون شکل‌گیری بازار فروش سازمان‌یافته نیز با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد. محصولاتی مانند گوجه‌فرنگی و فلفل دلمه‌ای به کیفیت یکنواخت، حمل‌ونقل مناسب و مدیریت زمان عرضه نیاز دارند. نوسان قیمت در بازار محصولات کشاورزی ممکن است درآمد تولیدکنندگان را تحت تأثیر قرار دهد و افزایش هم‌زمان تولید در چند منطقه، فشار بیشتری بر قیمت فروش وارد کند. در چنین شرایطی، دسترسی به اطلاعات بازار و تنظیم برنامه تولید متناسب با تقاضا اهمیت فراوانی دارد. ایجاد مراکز بسته‌بندی، درجه‌بندی محصولات، توسعه قراردادهای فروش و همکاری با خریداران عمده می‌تواند قدرت برنامه‌ریزی واحدهای گلخانه‌ای را افزایش دهد. البته صادرات یا ورود به بازارهای جدید نیز مستلزم رعایت استانداردهای کیفیت، مدیریت هزینه لجستیک و شناخت دقیق الزامات تجاری است. هدف توسعه نباید صرفا افزایش تناژ محصول باشد، بلکه باید زمینه فروش سودآور و قابل پیش‌بینی آن فراهم شود.
از منظر مدیریت سرمایه، بهره‌برداری از واحدهای جدید رزن فرصتی برای طراحی نظام ارزیابی اقتصادی طرح‌های گلخانه‌ای فراهم کرده است. دستگاه‌های متولی می‌توانند با همکاری تولیدکنندگان، اطلاعاتی درباره هزینه احداث، میزان تولید، مصرف آب و انرژی، اشتغال واقعی و درآمد عملیاتی گردآوری کنند. انتشار داده‌های تجمیعی و غیرمحرمانه این شاخص‌ها، ضمن حفاظت از اطلاعات تجاری سرمایه‌گذاران، به تصمیم‌گیری آگاهانه متقاضیان جدید کمک خواهد کرد. برای مثال، مقایسه هزینه سرمایه‌گذاری به ازای هر مترمربع با ظرفیت تولید و میزان مصرف انرژی می‌تواند تفاوت میان الگوهای فنی را آشکار سازد. همچنین بررسی دوره بازگشت سرمایه در سناریوهای مختلف قیمت فروش، تصویر واقع‌بینانه‌تری از ریسک اقتصادی ارائه می‌دهد. چنین سامانه‌ای می‌تواند از تکرار سرمایه‌گذاری‌های کم‌بازده جلوگیری کند و منابع محدود تسهیلاتی را به سمت پروژه‌هایی هدایت کند که از نظر فنی، مالی و محیط‌زیستی توجیه بیشتری دارند.
در ارزیابی سیاست‌های اجرایی نیز باید میان افتتاح پروژه و موفقیت اقتصادی آن تمایز روشنی وجود داشته باشد. مسئولیت دستگاه‌های دولتی با پایان عملیات ساخت خاتمه نمی‌یابد، بلکه در حوزه نظارت بر بهره‌برداری قانونی، ارائه خدمات تخصصی، مدیریت منابع آب و تسهیل دسترسی به زیرساخت‌ها ادامه پیدا می‌کند. در مقابل، تصمیم‌های مربوط به انتخاب محصول، مدیریت مالی و فروش عمدتا بر عهده بنگاه اقتصادی است و نمی‌توان تمام نتایج بازار را به عملکرد دستگاه‌های اجرایی نسبت داد. نقش مدیریت شهرستان باید ایجاد هماهنگی میان این بخش‌ها و شناسایی موانعی باشد که هزینه فعالیت تولیدکنندگان را افزایش می‌دهند. برنامه تکمیل ۳۲ هکتار گلخانه در دست اجرا نیز زمانی ارزشمند خواهد بود که علاوه بر پیشرفت فیزیکی، وضعیت تأمین مالی، دسترسی به آب و انرژی و امکان ورود واقعی به بازار برای هر مجموعه بررسی شود. افزایش ظرفیت بدون چنین هماهنگی‌ای می‌تواند به شکل‌گیری پروژه‌های نیمه‌فعال یا راکد منجر شود.
رزن اکنون فرصت آن را دارد که توسعه گلخانه‌ای را از مجموعه‌ای از پروژه‌های پراکنده به الگویی اقتصادی و قابل ارزیابی تبدیل کند. بهره‌برداری از پنج و نیم هکتار گلخانه جدید و سرمایه‌گذاری انجام‌شده در واحدهای شاخص نشان می‌دهد که ظرفیت جذب سرمایه و حرکت به سمت کشاورزی فناورانه در شهرستان وجود دارد. بااین‌حال، مرحله دشوارتر پس از افتتاح آغاز می‌شود؛ زمانی که تولیدکننده باید در برابر نوسان بازار، هزینه انرژی، محدودیت منابع آب و تعهدات مالی، فعالیت اقتصادی خود را پایدار نگه دارد. آینده این سرمایه‌گذاری‌ها باید با شاخص‌هایی مانند سود خالص، بازگشت سرمایه، مصرف واقعی آب، استمرار اشتغال و توان رقابت محصول در بازار سنجیده شود. اگر سیاست‌گذاری بر این معیارها استوار شود، گلخانه‌ها می‌توانند به ابزاری برای تقویت اقتصاد روستایی تبدیل شوند؛ در غیر این صورت، افزایش مساحت سازه‌ها لزوما به افزایش ثروت پایدار منجر نخواهد شد. ارزش واقعی کشاورزی نوین رزن نه در تعداد روبان‌های افتتاح، بلکه در میزان درآمدی است که پس از کسر هزینه‌ها برای تولیدکنندگان و اقتصاد شهرستان باقی می‌ماند.
انتهای پیام./
نظر شما