همدان، شهری که قرن ها تاریخ را روی دوش کشیده، امروز با یک سوال تازه روبه رو است؛ سوالی که نه در کتاب های باستان شناسی جواب دارد و نه در خطابه های رسمی. سوال این است: آیا این شهر می خواهد در جهان جدید، بازیگر باشد یا تماشاگر؟ زیرا جهان امروز دیگر با سنگ نوشته و میراث تمدنی وزن نمی گیرد؛ جهان امروز با داده، فناوری، سرعت و قدرت تصمیم گیری سنجیده می شود. اگر روزی شهرها را با دیوار و برج و بازار می شناختند، امروز شهرها را با شبکه های هوشمند، زیرساخت دیجیتال، سامانه های خدماتی و توانایی مدیریت بحران می سنجند. و اینجاست که مفهوم «شهر هوشمند» از یک واژه لوکس و تبلیغاتی، به یک ضرورت تمدنی تبدیل می شود.

شهر هوشمند یعنی شهری که به جای آنکه مشکلاتش را با واکنش های دیرهنگام و نسخه های موقت حل کند، پیش از بحران تصمیم می گیرد. شهری که داده را به جای حدس و گمان می نشاند. شهری که خدمات عمومی را از راهروهای خسته ادارات بیرون می کشد و روی صفحه تلفن همراه مردم می آورد. شهری که به جای اتلاف منابع، هزینه را بهینه می کند و به جای مدیریت سنتی، به سمت حکمرانی دیجیتال حرکت می کند. در جهان امروز، شهر هوشمند فقط یک انتخاب مدیریتی نیست؛ یک شاخص قدرت است. شهری که هوشمند نشود، دیر یا زود در ترافیک ناکارآمدی، فرسودگی زیرساخت و نارضایتی عمومی گیر می کند.

اما همدان در این مسیر کجای نقشه ایستاده است؟

واقعیت این است که همدان، در سال های اخیر نشانه هایی از ورود به عصر دیجیتال را نشان داده، اما هنوز در نقطه ای قرار دارد که بیشتر شبیه «شروع یک مسیر» است تا رسیدن به مقصد. هنوز بسیاری از پروژه های شهری، در قالب طرح و جلسه و مصوبه باقی مانده اند و کمتر به تجربه ملموس زندگی مردم تبدیل شده اند. مردم شهر هوشمند را زمانی باور می کنند که آن را لمس کنند، نه زمانی که درباره اش بشنوند. شهر هوشمند یعنی وقتی شهروند بتواند بدون مراجعه حضوری، خدمات بگیرد. یعنی وقتی سامانه های حمل و نقل عمومی دقیق باشد. یعنی وقتی مدیریت پسماند، آلودگی هوا، روشنایی معابر و امنیت شهری بر پایه تحلیل داده عمل کند. و این یعنی شهر باید از حالت «کاغذ محور» به «داده محور» مهاجرت کند.

این مهاجرت، همان چیزی است که در بسیاری از شهرهای جهان، نقطه تحول شد. بارسلونا با شبکه هوشمند مدیریت انرژی و حمل و نقل، توانست هزینه های شهری را کاهش دهد و کیفیت زندگی را بالا ببرد. سنگاپور با یکپارچه سازی خدمات دیجیتال، عملا شهر را به یک سیستم هوشمند زنده تبدیل کرد؛ شهری که حتی چراغ های راهنمایی اش با تحلیل ترافیک تصمیم می گیرند. در دوبی، هوشمندسازی نه فقط برای رفاه، بلکه برای رقابت اقتصادی تعریف شد؛ دولت فهمید اگر خدماتش سریع و شفاف نباشد، سرمایه گذار فرار می کند. شهرهای هوشمند دنیا یک ویژگی مشترک دارند: آنها فهمیده اند که فناوری، تزئین نیست؛ ستون اصلی حکمرانی است.

اما در ایران، بسیاری از پروژه های هوشمندسازی شهری گرفتار یک بیماری قدیمی هستند: پروژه سازی به جای مسئله سازی. یعنی گاهی به جای آنکه شهر ابتدا مسئله اصلی را بشناسد و بعد فناوری را برای حل آن انتخاب کند، ابتدا یک سامانه طراحی می شود و بعد دنبال کاربردش می گردند. نتیجه این رویکرد، انبوهی از اپلیکیشن های کم استفاده، سامانه های ناقص و پروژه هایی است که بعد از چند ماه خاک می خورند. همدان نیز اگر بخواهد شهر هوشمند شود، باید از این دام عبور کند. شهر هوشمند یعنی مدیریت شهری بداند مردم چه می خواهند، کجا درد دارند، چه چیزی آنها را عصبی می کند، و کدام خدمات اگر سریع شود، اعتماد عمومی را بازمی گرداند.

یکی از مهم ترین مسائل همدان، مسئله خدمات شهری و بروکراسی اداری است. مردم هنوز برای ساده ترین کارها مجبورند ساعت ها در صف ها بایستند، فرم پر کنند و از یک اتاق به اتاق دیگر بروند. شهر هوشمند یعنی حذف همین اتلاف عمر. وقتی در استونی، شهروند می تواند تقریبا تمام خدمات دولتی را آنلاین انجام دهد، چرا در شهری مثل همدان هنوز مراجعه حضوری یک اصل غیرقابل حذف است؟ این تفاوت فقط تفاوت تکنولوژی نیست؛ تفاوت نگاه مدیریتی است. آنجا شهروند، سرمایه است. اینجا شهروند، گاهی شبیه مراجعه کننده ای است که باید ثابت کند حق دارد خدمات بگیرد.

در همدان، هوشمندسازی اگر درست تعریف شود، می تواند یک ابزار عدالت شهری هم باشد. زیرا عدالت فقط به ساخت پل و خیابان محدود نیست؛ عدالت یعنی دسترسی برابر به خدمات. اگر سامانه های خدماتی دیجیتال شوند، شهروند حاشیه شهر هم می تواند مثل شهروند مرکز شهر، بدون رفت و آمد و هزینه اضافی، خدمات دریافت کند. این همان جایی است که فناوری می تواند شکاف اجتماعی را کاهش دهد. اما اگر فناوری فقط در مناطق خاص و پروژه های نمایشی متمرکز شود، نتیجه اش تشدید شکاف خواهد بود. شهر هوشمند باید برای همه باشد، نه فقط برای ویترین شهر.

موضوع مهم دیگر، حمل و نقل شهری است. همدان با افزایش خودروها و تغییر سبک زندگی، آرام آرام وارد بحران ترافیک و آلودگی می شود. شهر هوشمند یعنی حمل و نقل عمومی باید قابل پیش بینی شود. اتوبوس ها باید زمان بندی دقیق داشته باشند. مسیرها باید با تحلیل داده اصلاح شوند. پارکینگ ها باید هوشمند شوند. و حتی سامانه های کنترل ترافیک باید با هوش مصنوعی بتوانند گره ها را پیش بینی کنند. اینها شاید در نگاه اول پیچیده باشد، اما بسیاری از شهرهای جهان همین مسیر را رفته اند. امروز حتی در برخی شهرهای ترکیه، مدیریت ترافیک بر پایه داده لحظه ای انجام می شود. همدان هم اگر بخواهد در آینده با ترافیک فلج کننده روبه رو نشود، باید همین امروز تصمیم بگیرد.

از سوی دیگر، شهر هوشمند فقط به خیابان و اتوبوس محدود نیست؛ به محیط زیست هم مربوط است. مدیریت پسماند در همدان، یکی از موضوعاتی است که می تواند با فناوری متحول شود. سامانه های تفکیک زباله، ردیابی مسیر خودروهای جمع آوری، تحلیل نقاط تولید پسماند و حتی تبدیل زباله به انرژی، همه بخشی از مفهوم شهر هوشمند است. در بسیاری از شهرهای اروپایی، زباله دیگر یک مشکل نیست؛ یک منبع درآمد است. اما در بسیاری از شهرهای ایران، زباله هنوز یک بحران خاموش است که فقط وقتی بویش بلند می شود به آن فکر می کنیم. همدان اگر به سمت هوشمندسازی پسماند برود، می تواند هم هزینه های شهری را کاهش دهد و هم سلامت عمومی را ارتقا دهد.

اما شاید مهم ترین لایه شهر هوشمند، لایه حکمرانی است. شهر هوشمند یعنی تصمیم های شهری بر پایه اطلاعات واقعی گرفته شود. یعنی مدیر شهری بداند کدام محله بیشترین نیاز به خدمات دارد، کدام منطقه بیشترین شکایت مردمی را ثبت کرده، کدام پروژه بازدهی ندارد، و کدام بخش شهر در معرض بحران است. بدون داده، مدیریت شهری شبیه رانندگی در مه است. در چنین شرایطی، سیاست گذاری بیشتر به آزمون و خطا شبیه می شود تا برنامه ریزی.

همدان می تواند در این حوزه پیشرو شود، اما به شرطی که چند اصل را جدی بگیرد. اول، یکپارچه سازی سامانه ها. امروز مشکل بسیاری از شهرها این است که هر سازمان برای خودش سامانه جدا دارد و داده ها با هم ارتباط ندارند. نتیجه این می شود که مردم باید چندین بار اطلاعاتشان را وارد کنند و خدمات همچنان کند باقی می ماند. دوم، امنیت داده و اعتماد عمومی. مردم زمانی خدمات دیجیتال را می پذیرند که بدانند اطلاعاتشان امن است. سوم، تربیت نیروی انسانی متخصص. شهر هوشمند با مدیران سنتی ساخته نمی شود. نیاز به نیروهایی دارد که فناوری را بفهمند و بتوانند آن را به زبان مدیریت ترجمه کنند.

همدان در این مسیر یک مزیت بزرگ دارد: دانشگاه و نیروی انسانی جوان. اگر مدیریت شهری بتواند از ظرفیت دانشگاه ها استفاده کند، می تواند پروژه های هوشمندسازی را با هزینه کمتر و کیفیت بالاتر پیش ببرد. همکاری دانشگاه و شهرداری می تواند همدان را به آزمایشگاه شهر هوشمند در غرب کشور تبدیل کند. اما اگر این ظرفیت نادیده گرفته شود، پروژه های هوشمند صرفا وارداتی و پرهزینه خواهند شد و نتیجه اش همان سامانه های ناقص و شکست خورده خواهد بود.

در نهایت، شهر هوشمند یعنی آینده ای که از پشت شیشه گوشی ها وارد زندگی مردم می شود. آینده ای که در آن خدمات سریع تر، شفاف تر و عادلانه تر ارائه می شود. اما این آینده، خود به خود نمی آید. همدان باید انتخاب کند که می خواهد در عصر دیجیتال، یک شهر پیشرو باشد یا شهری که فقط از دور به پیشرفت نگاه می کند. هوشمندسازی اگر درست انجام شود، می تواند همدان را از یک شهر کند و اداری، به یک شهر چابک و رقابت پذیر تبدیل کند. اما اگر به شکل نمایشی و بدون نقشه راه اجرا شود، فقط یک هزینه سنگین دیگر خواهد بود که روی دوش شهر می ماند.

شهر هوشمند یعنی شهری که به جای حرف، عملکردش حرف می زند. همدان اگر بتواند این زبان جدید را یاد بگیرد، می تواند در نقشه آینده ایران، جایگاهی فراتر از آنچه امروز دارد پیدا کند. زیرا در جهان جدید، تاریخ تنها یک پشتوانه است؛ آینده را کسانی می سازند که فناوری را به خدمت زندگی مردم درآورند.

فعال رسانه ای*
انتهای یادداشت./