به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ در جنوب کرمان، جایی که زندگی عشایری هنوز بخشی از هویت اجتماعی و اقتصادی منطقه را تشکیل میدهد، طبیعت همواره دو چهره متفاوت داشته است؛ از یک سو سرچشمه تولید، دامداری و حفظ فرهنگ بومی و از سوی دیگر در زمان بارشهای شدید، عاملی تهدیدکننده برای جان و دارایی مردم. اکنون هشدار درباره قرار گرفتن ۲۲ کانون اسکان عشایری در شهرستان جازموریان در معرض خطر سیلاب، بار دیگر ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت بحران و تقویت زیرساختهای مناطق عشایری را برجسته کرده است.
عشایر جنوب کرمان تنها گروهی از جمعیت روستایی یا کوچنشین نیستند؛ آنها بخشی از زنجیره تولید استان محسوب میشوند. دامداری، تولید محصولات لبنی، حفظ مراتع و انتقال تجربههای بومی، نقش مهمی در اقتصاد محلی دارند. بنابراین هر تهدیدی علیه امنیت زندگی عشایری، فقط یک مسئله اجتماعی نیست، بلکه میتواند بر اقتصاد منطقه و امنیت تولید نیز اثرگذار باشد.
جازموریان یکی از مناطق شناختهشده جنوب کرمان است که در سالهای اخیر با مجموعهای از چالشهای محیطزیستی و اقلیمی مواجه بوده است. این منطقه همزمان با خشکسالیهای طولانی، کاهش منابع آبی، تغییر الگوی بارش و در برخی دورهها بارندگیهای شدید و سیلابی روبهرو است؛ شرایطی که مدیریت زندگی و تولید را برای جوامع محلی دشوارتر کرده است.
پارادوکس اقلیمی جازموریان یکی از مهمترین مسائل این منطقه است؛ از یک طرف کمبود آب و خشکسالی فشار زیادی بر دامداران و کشاورزان وارد میکند و از طرف دیگر، زمانی که بارشهای شدید اتفاق میافتد، نبود زیرساختهای کافی برای کنترل روانآبها و حفاظت از سکونتگاهها، خطر خسارت را افزایش میدهد.
قرار گرفتن ۲۲ کانون اسکان عشایری در معرض سیلاب به معنای آن است که بخشی از جمعیت منطقه در نقاطی زندگی میکنند که احتمال آسیبپذیری آنها در برابر حوادث طبیعی بالاست. این موضوع ضرورت توجه به مکانیابی سکونتگاهها، ایجاد سازههای حفاظتی، بهبود مسیرهای دسترسی و آمادهسازی تجهیزات امدادی را دوچندان میکند.
در مناطق عشایری، بحران تنها با تخریب یک ساختمان یا مسیر ارتباطی پایان نمییابد. قطع راه دسترسی میتواند به معنای دشوار شدن انتقال دام، تأمین نهادههای ضروری، دسترسی به خدمات درمانی و حتی تأمین آب آشامیدنی باشد. به همین دلیل، آسیبپذیری این مناطق در برابر سیلاب گاهی پیامدهایی گستردهتر از مناطق شهری دارد.
یکی از مهمترین مشکلات مطرحشده در جنوب کرمان، کمبود تجهیزات و ماشینآلات مدیریت بحران است. گستردگی جغرافیایی منطقه، پراکندگی سکونتگاهها و فاصله زیاد برخی کانونهای عشایری از مراکز خدماتی، نیاز به ناوگان عملیاتی مناسب را افزایش داده است.
در شرایط وقوع سیلاب، زمان نقش حیاتی دارد. بازگشایی مسیرها، ایجاد دسترسی امدادی، انتقال تجهیزات و جلوگیری از محاصره شدن خانوارها نیازمند ماشینآلاتی است که در لحظه بحران در دسترس باشند. نبود این تجهیزات میتواند خسارتهای طبیعی را به بحران انسانی تبدیل کند.
در سالهای اخیر، بیش از ۱۱ کیلومتر سیلبند در مناطق عشایری جنوب کرمان مرمت شده است؛ اقدامی که نشاندهنده تلاش برای کاهش خطرات احتمالی است، اما گستردگی تهدیدها نشان میدهد اقدامات مقطعی به تنهایی کافی نیست و نیاز به برنامه جامع مدیریت ریسک وجود دارد.
مدیریت بحران در جهان امروز دیگر صرفاً به واکنش پس از حادثه محدود نمیشود. کشورهای موفق در حوزه کاهش خسارات طبیعی، تمرکز اصلی خود را بر پیشگیری، آموزش، مقاومسازی و افزایش تابآوری جوامع گذاشتهاند. تجربه کشورهایی مانند ژاپن، استرالیا و برخی کشورهای اروپایی نشان میدهد که سرمایهگذاری قبل از وقوع حادثه، هزینههای بسیار کمتری نسبت به جبران خسارت پس از بحران دارد.
در مناطق عشایری ایران نیز حرکت به سمت همین مدل ضروری است. آموزش خانوارها، توسعه شبکههای هشدار سریع، ایجاد مسیرهای امن، تقویت بیمه و افزایش مشارکت جوامع محلی میتواند نقش مهمی در کاهش آسیبها داشته باشد.
یکی از پیشنهادهای مطرحشده برای جنوب کرمان، استفاده از ظرفیت خانههای هلال در مناطق عشایری برای آموزش و پیشگیری است. این رویکرد میتواند به افزایش آمادگی مردم محلی کمک کند، زیرا در بسیاری از بحرانها نخستین افراد حاضر در صحنه، خود مردم منطقه هستند.
جامعه عشایری به دلیل سبک زندگی خاص خود، دارای دانش بومی ارزشمندی درباره طبیعت و شرایط محیطی است. استفاده از این تجربه در کنار دانش علمی میتواند مدل موثرتری برای مدیریت بحران ایجاد کند. بسیاری از کشورهای جهان نیز در برنامههای کاهش خطر بلایا، مشارکت جوامع محلی را یکی از عوامل اصلی موفقیت میدانند.
موضوع دیگری که در مدیریت مناطق عشایری اهمیت دارد، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و صنایع فعال منطقه است. جنوب کرمان دارای فعالیتهای معدنی قابل توجهی است و معادن در بسیاری از مناطق میتوانند از طریق مسئولیت اجتماعی، در توسعه زیرساختهای عمومی نقشآفرینی کنند.
کمک به ایجاد سیلبند، بهسازی مسیرهای دسترسی، تأمین تجهیزات امدادی و حمایت از زیرساختهای روستایی و عشایری میتواند بخشی از مسئولیت اجتماعی صنایع باشد. این همکاری نه تنها به کاهش آسیبهای اجتماعی کمک میکند، بلکه رابطه میان صنعت و جامعه محلی را نیز تقویت خواهد کرد.
البته استفاده از ظرفیت معادن نباید جایگزین وظایف دولت شود، بلکه باید به عنوان یک همکاری مکمل دیده شود. مدیریت مناطق آسیبپذیر نیازمند برنامهریزی دولتی، تأمین اعتبار، مشارکت بخش خصوصی و حضور مردم به صورت همزمان است.
مسئله بیمه نیز یکی دیگر از حلقههای مهم کاهش آسیبپذیری عشایر است. بسیاری از خانوارهای عشایری دارایی اصلی خود را در دام، تجهیزات تولیدی و محل زندگی خود دارند. بدون پوشش بیمهای مناسب، یک حادثه طبیعی میتواند سالها تلاش یک خانواده را از بین ببرد.
فرهنگسازی برای بیمه محصولات، دام و داراییهای عشایری باید بخشی از برنامه توسعه این مناطق باشد. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که بیمه یکی از ابزارهای مهم افزایش تابآوری اقتصادی در برابر بلایای طبیعی است.
جنوب کرمان اکنون با یک پرسش اساسی مواجه است؛ آیا باید پس از وقوع هر سیلاب برای جبران خسارت اقدام کرد یا پیش از حادثه، زیرساختهای لازم را ایجاد کرد؟ پاسخ به این پرسش میتواند تفاوت میان مدیریت بحران و مدیریت پیشگیرانه بحران را مشخص کند.
جازموریان تنها یک منطقه جغرافیایی نیست؛ این منطقه بخشی از سرمایه انسانی، فرهنگی و اقتصادی جنوب کرمان است. حفظ امنیت زندگی عشایر آن، به معنای حفظ بخشی از تولید، فرهنگ و هویت استان است.
تغییرات اقلیمی نشان داده است که الگوهای گذشته دیگر برای آینده کافی نیستند. بارشهای شدیدتر، دورههای خشکسالی طولانیتر و افزایش رخدادهای طبیعی، نیازمند برنامهریزی جدید هستند. مناطقی مانند جازموریان باید از امروز برای شرایط فردا آماده شوند.
۲۲ کانون عشایری در معرض خطر سیلاب، فقط یک عدد در گزارشهای اداری نیست؛ پشت این عدد، صدها خانواده، هزاران دام، مسیرهای معیشتی و بخشی از زندگی اجتماعی جنوب کرمان قرار دارد. آینده این مناطق وابسته به تصمیمهایی است که امروز برای کاهش خطر، تقویت زیرساخت و افزایش تابآوری گرفته میشود.
اگر جازموریان بتواند از یک منطقه آسیبپذیر به الگویی از سازگاری با شرایط اقلیمی تبدیل شود، نه تنها امنیت زندگی عشایر آن تضمین خواهد شد، بلکه تجربهای ارزشمند برای سایر مناطق خشک و کمبرخوردار کشور شکل خواهد گرفت.
خبرنگار: زهرا اسکندری
انتهای خبر./
نظر شما