تنگه هرمز همواره یکی از حساس‌ترین و استراتژیک‌ترین گذرگاه‌های آبی جهان بوده است شاهراهی که بخش قابل توجهی از انرژی جهان از آن عبور می‌کند و به همین دلیل، همواره در کانون مباحث حقوقی، سیاسی و امنیتی قرار داشته است.

در همین چارچوب، اظهارات اخیر یک استاد حقوق بین‌الملل در دانشگاه کلرادو آمریکا، بار دیگر بحث‌های قدیمی اما مهمی را درباره حقوق ایران در این گذرگاه حیاتی زنده کرده است. وی با اشاره به مفهوم عبور بی‌ضرر در حقوق دریاها مدعی شده است که ایران بر اساس قواعد قدیمی‌تر و متفاوت حقوق بین‌الملل، در قبال عبور کشتی‌ها از آب‌های سرزمینی خود در تنگه هرمز، می‌تواند از ظرفیت‌های قانونی برای دریافت هزینه یا اعمال مقررات مشخص استفاده کند.

مفهوم عبور بی‌ضرر در حقوق بین‌الملل دریاها به کشورها اجازه می‌دهد تا عبور کشتی‌های خارجی از آب‌های سرزمینی‌شان را تحت شرایطی مشخص مدیریت کنند مشروط بر اینکه این عبور مخل امنیت و منافع حیاتی کشور ساحلی نباشد. با این حال، تفسیر دقیق این مفهوم همواره محل اختلاف میان کشورها و نظام‌های حقوقی بوده و برداشت واحد و یکسانی از آن وجود ندارد.

در بخش دیگری از این دیدگاه‌ها، این استاد حقوق بین‌الملل، اقدامات نظامی و سیاسی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران را غیرقانونی توصیف کرده و آن را در چارچوب برخی تفاسیر، مغایر با اصول حقوق بین‌الملل دانسته است. این نوع مواضع، اگرچه در فضای آکادمیک مطرح می‌شود، اما همواره با دیدگاه‌های متفاوت و بعضاً کاملاً متضاد از سوی سایر حقوقدانان و دولت‌ها مواجه است.

واقعیت این است که تنگه هرمز صرفاً یک گذرگاه جغرافیایی نیست؛ بلکه یک نقطه تلاقی منافع اقتصادی، امنیتی و سیاسی در سطح جهانی است. هرگونه بحث درباره حق حاکمیت، نحوه مدیریت عبور و حتی امکان اخذ هزینه از عبور کشتی‌ها، به‌طور مستقیم با توازن قدرت در نظام بین‌الملل گره خورده است.

از منظر حقوقی، اصل آزادی عبور در دریاها در کنار اصل حاکمیت کشورها بر آب‌های سرزمینی همواره دو پایه اصلی این مناقشه بوده‌اند. به همین دلیل، هرگونه تفسیر درباره حقوق کشورها در تنگه‌هایی مانند هرمز، نیازمند دقت بالا، اجماع حقوقی و در نظر گرفتن رویه‌های بین‌المللی است.

در کنار این مباحث حقوقی، نمی‌توان از بُعد ژئوپلیتیک ماجرا نیز غافل شد. تنگه هرمز یکی از نقاط کلیدی در معادلات انرژی جهان است و همین موضوع باعث شده است که هر اظهار نظر یا تحلیل درباره آن، بازتاب‌های گسترده‌ای در سطح رسانه‌ای و سیاسی داشته باشد.

با این حال، آنچه در این میان اهمیت دارد، تفکیک میان دیدگاه‌های آکادمیک و رویه‌های تثبیت‌شده بین‌المللی است. اظهارات اساتید حقوق بین‌الملل، می‌تواند به گشودن باب بحث‌های جدید کمک کند، وبه تدریج باعث تغییر در قواعد نظام حقوق بین‌الملل شود یا حداقل به جهانیان از منظر حقوقی گوشزد کند ایران حق بهره‌برداری اقتصادی از تنگه هرمز را دارد.

در نهایت، تنگه هرمز همچنان یکی از پیچیده‌ترین نقاط تلاقی حقوق، سیاست و اقتصاد در جهان است جایی که هر واژه، هر تفسیر و هر موضع‌گیری، می‌تواند فراتر از یک بحث حقوقی باشد چرا که مردم ایران همواره وجب به وجب این آب و خاک را با چنگ و دندان حفظ و از گزند دشمن دور می‌کنند.

فعال رسانه‌ای *

انتهای یادداشت./