به گزارش خبرنگار فرهنگی ایسکانیوز ، حدیث پروانه و آتش در زبان پارسی مَثَلی معروف و معنای آن نیز کم و بیش معلوم است.
اشعار فراوانی در این زبان هست که در آنها پروانه نماد عاشقی است که با دیدن روشنایی چراغ یا شمع از دور، به سوی آن پرواز میکند و دیوانهوار خود را به آتش میزند. رفتن پروانه به سوی آتش و حتی سوختن آن امری است طبیعی؛ ولیکن برداشت عارفانه و شاعرانهای که در فرهنگ ایران و ادبیات عرفانی از آن شده امری است تاریخی.
شاید هیچ قوم و ملت دیگری چنین برداشت شاعرانهای از پرواز پروانه به سوی شمع یا چراغ و سوختن و خاکسترشدن او در آتش نداشته باشند، مگر اینکه خود تحت تأثیر فرهنگ شعر پارسی، بخصوص شعر صوفیانه آن قرار گرفته باشد، مانند شاعران اردوزبان یا ترک.
در این کتاب ابتدا نویسنده داستان پروانه و آتش را به عنوان تمثیلی اخلاقی مورد بحث قرار داده است و پس از آن به شرح دو نگاه عرفانی و عشقی به تمثیل پروانه و آتش در آثار صوفیه پرداخته است.
باب اول کتاب با تمثیل اخلاقی با قرآن و حدیث آغاز میشود سپس در باب دوم استفادهای که دو تن از صوفیان قدیم از این داستان کردهاند (یکی ابوطالب مکی و دیگر ابوحامد محمد غزالی) شرح داده میشود. نظر عرفانی حلاّج به این داستان که آغاز مطرح شدن تمثیل عرفانی است، موضوع باب سوم است. در باب چهارم به بررسی آثار احمد غزالی، و آثار دیگری که به نام احمد غزالی به چاپ رسیده ولی محققاً از او نیست مانند «بحرالحقیقه» که به عربی نوشته شده و تفسیر سورۀ یوسف است پرداخته شده است.
در باب پنجم بر گزارشهای آثار مختلف، از جمله گزارش کتاب «جامعالستین» به قلم احمد طوسی پرداخته شده است. باب ششم دربارۀ گزارشهای دو کتاب صوفیانه به پارسی است، یکی کشفالاسرار رشیدالدین میبدی و دیگر روحالارواح شهابالدین سمعانی. در باب هفتم گزارشی زبان حالی از داستان پروانه و آتش که در کتاب «روضۀالفریقین» آمده، شرح داده شده است.در باب هشتم دربارۀ استفادهای که عینالقضات همدانی از این داستان کرده است تا از معانی پارهای از آیات قرآن پرده بردارد بحث شده است.
برداشت حلاج هم البته با قرآن مرتبط است. معراج پیامبر موضوعی است قرآنی. اما عینالقضات سعی میکند آیاتی را براساس این داستان تفسیر یا تاویل کند. عینالقضات اگر چه خراسانی نبود، ولی تصوف او از جهاتی متأثر از تصوف نوحلاجی خراسانی بود. اما روزبهان بقلی شیرازی، که سخنش دربارۀ پروانه و آتش موضوع باب نهم است، نه خراسانی است و نه متأثر از مذهب نوحلاجی خراسان. او متأثر از حلاج است و خود بنیانگذار مذهب نوحلاجی شیراز یا پارس به شمار میآید.
کتاب «پروانه و آتش» (از حلاج تا حافظ سیر تحولات یک تمثیل عرفانی در ادبیات ایران) نوشته نصرالله پورجوادی از انتشارات فرهنگ معاصر، در ۲۴۰ صفحه با قیمت ۲۸۰۰۰ تومان منتشر شد.
502
