گروه فرهنگ و هنر ایسکانیوز- کتاب «ماجرای زاریا» اثری مستند و پژوهشمحور است که با گردآوری ۲۴ روایت معتبر درباره کشتار مسلمانان نیجریه، تلاش میکند یکی از تلخترین و کمتر بازگو شدهترین رخدادهای معاصر آفریقا را از زبان شاهدان عینی بازخوانی کند. تحقیق و تدوین این اثر را ابراهیم موسوی بر عهده داشته و ترجمه آن توسط مریم افشار انجام شده است. این کتاب نهتنها یک گزارش تاریخی، بلکه مجموعهای از شهادتهای انسانی است که عمق فاجعه، رنج بازماندگان و پیچیدگیهای سیاسی و مذهبی این رویداد را روشن میسازد.
حادثهای که محور اصلی کتاب را شکل میدهد، حمله گسترده نیروهای دولتی نیجریه به مسلمانان این کشور، بهویژه اعضا و هواداران جنبش اسلامی به رهبری شیخ ابراهیم زکزاکی است. این حمله که به بهانههایی همچون برهم زدن نظم عمومی یا تهدید امنیت ملی صورت گرفت، به کشته شدن شمار بسیار زیادی از مسلمانان انجامید؛ رخدادی که بسیاری از ناظران مستقل آن را «قتل عام» توصیف کردهاند. «ماجرای زاریا» میکوشد با کنار هم قرار دادن روایتهای مختلف، تصویری چندبعدی از این فاجعه ارائه دهد و آن را از سطح یک خبر کوتاه فراتر ببرد.
یکی از نقاط قوت کتاب، تکیه آن بر روایتهای شاهدان عینی است. هر یک از ۲۴ روایت گردآوریشده، صدایی مستقل و تجربهای منحصربهفرد را بازتاب میدهد. برخی از این روایتها متعلق به افرادی است که عزیزان خود را در این حادثه از دست دادهاند؛ برخی دیگر از مجروحانی سخن میگویند که روزها و هفتهها با درد جسمی و روانی دست و پنجه نرم کردهاند. در میان این روایتها، شرح مادرانی دیده میشود که فرزندانشان را در برابر چشمانشان از دست دادهاند و نیز جوانانی که از محاصره و تیراندازی بیوقفه نیروهای نظامی جان سالم به در بردهاند.
ابراهیم موسوی در تدوین کتاب، کوشیده است از هرگونه اغراق یا احساسگرایی افراطی پرهیز کند و روایتها را با حداقل دخل و تصرف نقل کند. او با دستهبندی شهادتها بر اساس زمان و مکان وقوع حادثه، امکان بازسازی تدریجی رخدادها را برای خواننده فراهم کرده است. این شیوه باعث میشود مخاطب بتواند سیر حوادث را دنبال کند. از آغاز تنشها و محاصره مناطق محل سکونت مسلمانان تا اوج درگیریها و سپس پیامدهای تلخ آن، از جمله بازداشتها، مفقودشدن افراد و تخریب گسترده اموال.
کتاب نشان میدهد که حمله به مسلمانان تنها یک عملیات محدود نبوده، بلکه ابعادی گسترده و سازمانیافته داشته است. در بسیاری از روایتها به استفاده از سلاحهای سنگین، محاصره چندروزه مناطق مسکونی و جلوگیری از امدادرسانی به مجروحان اشاره شده است. همچنین برخی شاهدان از دفنهای دستهجمعی و انتقال پیکر قربانیان به مکانهای نامعلوم سخن میگویند؛ موضوعی که بر ابهامها و نگرانیهای خانوادهها افزوده است.
در کنار روایتهای میدانی، «ماجرای زاریا» به زمینههای اجتماعی و سیاسی حادثه نیز میپردازد. نویسنده تلاش کرده است ریشههای تنش میان دولت و جنبش اسلامی را بررسی کند؛ از جمله نگرانیهای امنیتی ادعاشده، اختلافات مذهبی و فشارهای داخلی و خارجی. هرچند کتاب تمرکز اصلی خود را بر شهادتهای عینی قرار داده، اما با اشاره به این زمینهها، نشان میدهد که فاجعه زاریا را نمیتوان جدا از بستر سیاسی و تاریخی آن تحلیل کرد.
نقش شیخ ابراهیم زکزاکی در این میان نیز از خلال روایتها برجسته میشود. بسیاری از شاهدان، او را شخصیتی مذهبی و اجتماعی توصیف میکنند که سالها به فعالیتهای فرهنگی و آموزشی پرداخته و توانسته بود شمار زیادی از مردم را پیرامون گفتمان دینی خود گرد آورد. در عین حال، کتاب بازداشت و مجروح شدن او و اعضای خانوادهاش را یکی از نقاط عطف این حادثه میداند؛ رویدادی که واکنشهای گستردهای در داخل و خارج از کشور برانگیخت.
ترجمه مریم افشار به روانی و دقت متن افزوده است. او کوشیده لحن روایتها را حفظ کند و احساسات نهفته در کلمات شاهدان را بیواسطه به مخاطب فارسیزبان منتقل سازد. در بسیاری از بخشها، سادگی بیان و صداقت گفتار راویان چنان است که خواننده خود را در میانه صحنه مییابد؛ گویی صدای تیراندازی، فریادها و اضطراب مردم را از نزدیک میشنود. این ویژگی باعث میشود کتاب تنها یک اثر پژوهشی نباشد، بلکه تجربهای عاطفی و انسانی نیز برای مخاطب رقم بزند.
«ماجرای زاریا» همچنین پرسشهایی اساسی درباره مسئولیتپذیری حکومتها، حقوق اقلیتهای مذهبی و نقش جامعه بینالمللی در قبال نقض حقوق بشر مطرح میکند. اگرچه نویسنده از موضعگیریهای مستقیم سیاسی پرهیز کرده، اما نفس انتشار چنین روایتهایی خود نوعی مطالبهگری و دعوت به پاسخگویی است. کتاب یادآور میشود که پشت هر عدد و آمار، انسانی با زندگی، خانواده و آرزوهای خاص خود وجود دارد.
از منظر مستندسازی، ارزش این اثر در ثبت خاطراتی است که ممکن بود در گذر زمان به فراموشی سپرده شوند. بسیاری از فجایع انسانی، بهویژه در مناطقی که دسترسی رسانهای محدود است، بهسرعت در هیاهوی اخبار جهانی محو میشوند. گردآوری و انتشار ۲۴ روایت مستقل، تلاشی برای جلوگیری از این فراموشی و حفظ حافظه جمعی یک جامعه آسیبدیده است.
در مجموع، «ماجرای زاریا» کتابی است که با تکیه بر اسناد شفاهی و روایتهای مستقیم، تصویری تکاندهنده از یک رویداد خونبار ارائه میدهد. این اثر نهتنها برای پژوهشگران حوزه مطالعات آفریقا و حقوق بشر اهمیت دارد، بلکه برای هر خوانندهای که دغدغه عدالت و کرامت انسانی را دارد، قابل تأمل است. کتاب نشان میدهد که روایت کردن، خود شکلی از مقاومت در برابر خاموشی و تحریف است؛ مقاومتی که میکوشد صدای قربانیان را به گوش جهانیان برساند و از تکرار چنین فجایعی جلوگیری کند.
کیانوش رضایی- خبرنگار
انتهای پیام/
نظر شما