گروه فرهنگ و هنر ایسکانیوز- کتاب «خاطرات نوه مستر همفر» نوشته‌ی محسن عبدالله‌زاده، یکی از آثار ادبی-اجتماعی منتشرشده توسط دفتر نشر معارف، تلاشی است برای بازخوانی تاریخ نفوذ و نفاق غرب در سرزمین‌های اسلامی از نگاه داستانی و نه مستند. این اثر، برخلاف کتاب معروف «خاطرات مستر همفر» که ادعای مستند بودن دارد، در قالب رمان نوشته شده تا در فضای ادبی، امکان بازنمایی عمیق‌تر از لایه‌های پنهان استعمار فرهنگی و فکری را فراهم کند. نویسنده، با بهره‌گیری از شیوه‌ی روایت‌های مجزا اما مرتبط، تلاش کرده تصویری از جهان زیرپوستی قدرت و توطئه انگلیس و غرب را در قرون گذشته و امتداد آن تا امروز خلق کند.

«خاطرات مستر همفر» نامی آشنا برای بسیاری از خوانندگان آثار مرتبط با تاریخ استعماری غرب در خاورمیانه است. این کتاب که به عنوان سندی از مأموریت‌های جاسوسی انگلیس در جهان اسلام شناخته می‌شود، سال‌هاست محل بحث و مناقشه‌ی تاریخی و رسانه‌ای بوده است. محسن عبدالله‌زاده با انتخاب عنوان «خاطرات نوه مستر همفر» عملاً نشان می‌دهد قصد دارد روایتی موازی و تکمیلی از آن مسیر خلق کند؛ روایتی که تنها به تکرار داستان مأمور پدربزرگ نمی‌پردازد، بلکه نسل جدید نفوذگران و ابزارهای مدرن استعمار را به تصویر می‌کشد.

در کتاب، راوی یا همان نوه مستر همفر، به عنوان نمادی از تمدن غربی، در لابه‌لای مأموریت‌های خود در ایران، بیش از آنکه مأمور سیاسی باشد، در نقش مأمور فرهنگی ظاهر می‌شود. این تغییر زاویه دید، یکی از نقاط قوت رمان است. عبدالله‌زاده نخواسته همان کپی مستندگونه‌ی قبلی را تکرار کند؛ او به جای اسناد و گزارش‌های خشک، از قالب داستان و شخصیت‌پردازی استفاده کرده تا خواننده را درگیر تجربه‌ی واقعی‌تر نفوذ فرهنگی کند تجربه‌ای که گاه با اغوا، گاه با اعتمادسازی و گاه با ظاهر خیرخواهانه پیش می‌رود.

نویسنده کتاب را به شیوه داستان‌های مجزا اما مرتبط طراحی کرده است. هر فصل، روایتی مستقل از مأموریت نوه مستر همفر در یک زمان یا مکان متفاوت است. در یکی از فصل‌ها او در میان هیئت ها و مراسمات مذهبی نفوذ می‌کند، در فصلی دیگر سعی در اختلاف اندازی میان مذهبی ها را دارد، و در داستانی دیگر خود را در قامت مبلغ دینی مدرن معرفی می‌کند که مفاهیم عرفانی و معنوی را با خرافات درهم می‌آمیزد.

عبدلله‌زاده به خوبی توانسته مرز میان تخیل و واقعیت را حفظ کند. از یک سو فضای داستانی و جذاب، خواننده‌ی علاقه‌مند به رمان را درگیر نگه می‌دارد، و از سوی دیگر لایه‌های تحلیلی و تاریخی در پس روایت، خواننده‌ی دغدغه‌مند را به فکر فرو می‌برد. او از زبان نوه‌ی همفر، پرده از شیوه‌هایی برمی‌دارد که سیستم‌های استعماری برای «تولید جهل مدرن» در جوامع اسلامی خصوصا ایر ان به کار می‌گیرند؛ شیوه‌هایی که در ظاهر به نام علم، منطق یا آزادی بیان مطرح می‌شوند، ولی در واقع هدفشان جایگزین کردن خرافات مدرن به‌جای ایمان راستین است.

یکی از محورهای اصلی کتاب، نقش انگلیس و غرب در مهندسی ذهن مردم از طریق تولید یا ترویج خرافات است. نویسنده، با بهره‌گیری از مشاهدات داستانی مأمور نوه‌همفر، نشان می‌دهد چگونه غرب به مرور از استعمار فیزیکی به استعمار فکری و روانی تغییر مسیر داد. در این مسیر، مهم‌ترین ابزار، «تحریف حقیقت» بود. مثلاً در بخشی از کتاب، مأموران انگلیسی تلاش می‌کنند فرهنگ «شک و نقد بی‌پایه» را جایگزین یقین دینی کنند. در فصل دیگری، از زبان نوه‌ی همفر می‌خوانیم که چگونه ساختارهای رسانه‌ای غربی از گذشته تاکنون، افکار عمومی شرق را با تصویرسازی‌های هدفمند به سمت تردید و بی‌اعتمادی نسبت به میراث فرهنگی خود سوق می‌دهند.

به باور نویسنده، هدف نهایی چنین سیاست‌هایی تثبیت هژمونی فرهنگی غرب از طریق تضعیف انسجام فکری و معنوی شرق است. از این منظر، کتاب علاوه بر جذابیت روایی، پیام‌دار و هشداردهنده نیز هست؛ به ویژه برای مخاطبی که به حوزه جنگ نرم و نفوذ فکری علاقه دارد.

محسن عبدالله‌زاده با هوشمندی تصمیم گرفته کتاب را در قالب رمان بنویسد، نه مستند تاریخی. او نشان داده که برای بیان حقیقت پیچیده‌ی استعمار، گاهی ادبیات گویاتر از تاریخ است. فرم رمان به او اجازه داده شخصیت‌های متنوع خلق کند، احساسات و درگیری‌های درونی مأموران استعمار را نشان دهد، و از زاویه‌ی نو به موضوع بنگرد. این زاویه نگاه باعث می‌شود خواننده نه فقط با سیاست‌های استعماری که در ظاهر بیرونی آن هستند آشنا شود، بلکه درد انسانی پشت ماجرا را حس کند دردی که حتی مأمور نوه‌همفر از آن رهایی ندارد، چرا که خود نیز قربانی نظامی است که او را برای نفوذ به دیگران ساخته است.

سبک نویسنده بین ژانر تاریخی، روان‌شناختی و سیاسی در نوسان است. زبان اثر، توصیفی و در عین حال نقدگرانه است؛ جملات کتاب در مرز میان گزارش جاسوسانه و اعتراف حرکت می‌کنند. همین ویژگی، اثر را از سطح شعار سیاسی فراتر می‌برد و آن را به یک اثر ادبی قابل تامل تبدیل می‌کند.

در پایان باید گفت که کتاب «خاطرات نوه مستر همفر» را می‌توان اثری دانست که مرز میان واقعیت و خیال را عمداً کمرنگ کرده تا پیام واقعی خود را منتقل کند. خواننده پس از پایان رمان، با این پرسش روبه‌رو می‌شود که آیا واقعاً همه‌ی آنچه در کتاب به عنوان «توطئه‌های انگلستان» مطرح شده، محدود به گذشته است؟ یا این‌ها شکل‌های مدرن‌تر در عصر اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و فرهنگ تصویری یافته‌اند؟

محسن عبدالله‌زاده با روایت بین‌نسلی از یک مأمور استعمار، مخاطب را از فضای قرن هجدهم تا جهان امروز می‌کشاند؛ از صدای ناقوس کلیسای لندن تا پیام‌های فریبنده‌ی رسانه‌های غربی در فضای مجازی. او به ما یادآور می‌شود که تاریخ، اگر در قالب رمان بازگو شود، شاید بتواند تأثیرگذارتر از هر سند تاریخی باشد زیرا ادبیات نه صرفاً با ذهن، بلکه با احساس مخاطب سخن می‌گوید.

کیانوش رضایی- خبرنگار*

انتهای پیام/