به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ ایران در روزهای اخیر با هدف توسعه تواناییهای فضایی و افزایش استقلال در حوزه سنجش از دور، سه ماهواره جدید را به مدار زمین پرتاب کرده است: ظفر ۲، پایا و کوثر. این ماهوارهها علاوه بر نمایش پیشرفت فناوری فضایی ایران، امکان جمعآوری دادههای با رزولوشن بالا برای کاربردهای کشاورزی، محیط زیست، مدیریت منابع و امنیت ملی را فراهم میکنند. هر یک از این ماهوارهها با توجه به مأموریت، رزولوشن تصویربرداری، ارتفاع مداری و درجه بومیسازی، نقش متفاوتی در پایش محیط زیست، مدیریت منابع طبیعی، کشاورزی، نقشهبرداری شهری و حتی مأموریتهای تحقیقاتی و آموزشی ایفا میکنند.
براساس برآوردهای بینالمللی، بیش از ۷۰ کشور جهان تاکنون دستکم یک ماهواره فعال در حوزه سنجش از راه دور در مدار زمین قرار دادهاند؛ حوزهای که از تصویربرداری محیطی و کشاورزی گرفته تا مدیریت بحران، برنامهریزی شهری و کاربردهای امنیتی را در بر میگیرد. با این حال، همه این کشورها در یک سطح از توانمندی فضایی قرار ندارند. بخش عمدهای از ماهوارههای پیشرفته سنجش از دور در اختیار قدرتهای فضایی باسابقه مانند آمریکا، چین، روسیه و کشورهای اروپایی است، اما در سالهای اخیر گروهی از کشورهای در حال توسعه یا نوظهور فضایی نیز بهطور هدفمند وارد این عرصه شدهاند.
ایران، ترکیه و پاکستان از جمله کشورهایی هستند که طی دهه اخیر، بهویژه در سالهای پایانی آن، با تمرکز بر بومیسازی فناوری و کاهش وابستگی به دادههای خارجی، پرتاب ماهوارههای سنجش از راه دور را در دستور کار قرار دادهاند. این کشورها اگرچه هنوز به رزولوشنها و زیرساختهای قدرتهای فضایی بزرگ نرسیدهاند، اما با توسعه تدریجی ماهوارههای سبک و متوسط، تلاش میکنند زنجیره کامل طراحی، ساخت، پرتاب و بهرهبرداری از دادههای سنجش از دور را در داخل کشور شکل دهند.
در ادامه این گزارش، ابتدا به بررسی سه ماهواره جدید ایران و همچنین معرفی و بررسی نمونههایی از کشورهایی پرداخته میشود؛ کشورهایی که همانند ایران، ورود نسبتاً دیرهنگام، اما هدفمند به حوزه ماهوارههای سنجش از راه دور داشتهاند و مسیر پیشرفت آنها میتواند مبنای مقایسهای برای ارزیابی جایگاه ایران در این حوزه باشد.
ماهواره ظفر ۲
ظفر ۲ یک ماهواره سنجش از دور سبک و دانشگاهمحور است که توسط دانشگاه علم و صنعت ایران و تیمهای پژوهشی داخلی توسعه یافته است. ارتفاع مداری این ماهواره حدود ۵۰۰ کیلومتر و در مدار نزدیک زمین یا لئو و رزولوشن تصویربرداری آن حدود ۱۵ متر (چندطیفی) است.
بخش قابل توجهی از سیستمهای این ماهواره بومی شده است و تمرکز اصلی روی توسعه فناوریهای زیرسامانهای شامل کنترل وضعیت، مخابرات مداری و پردازش اولیه دادهها بوده است.
آزمون فناوریهای فضایی، پایش منابع طبیعی، نقشهبرداری عمومی و آموزش دانشجویان و پژوهشگران از اهداف طراحی این ماهواره است.
گفتنی است که ظفر ۲ در مقایسه با ۲ ماهواره دیگر رزولوشن پایینتری دارد و بیشتر جنبه تحقیقاتی و توسعه فناوری را دنبال میکند تا کاربرد عملیاتی گسترده.
ماهواره پایا
پایا یک ماهواره سنجش از دور متوسط–سنگین و عملیاتی است که با هدف جمعآوری دادههای ملی و عملیاتی طراحی شده است. ارتفاع مداری آن همانند ظفر ۲ حدود ۵۰۰ کیلومتر و یا مدار لئو است. رزولوشن تصویربرداری آن در حالت پانکروماتیک حدود پنج متر و در حالت چندطیفی حدود۱۰ متر است. در توضیح این حالتها باید بگوییم که عکس پانکروماتیک مثل یک عکس سیاه و سفید دقیق است که همه جزئیات را نشان میدهد و عکس چندطیفی مثل عکس رنگی با جزئیات کمتر است، اما به شما میگوید چه چیزی سبز است، چه چیزی آب است، چه چیزی خاک.
ماهواره پایا ترکیبی از سامانههای بومی و پیشرفته با قابلیت پردازش دادههای بالا، زیرسامانه پیشرانش مداری و ارتباطات سریع با ایستگاه زمینی است و کاربرد آن بیشتر در کشاورزی، مدیریت منابع آب، پایش محیط زیست، نقشهبرداری شهری و پایش ملی است.
پایا در مقایسه با ظفر ۲ رزولوشن بالاتر و قابلیت عملیاتی بیشتری دارد و میتواند دادههای کاربردی برای تصمیمگیریهای ملی تولید کند.
ماهواره کوثر
کوثر یک ماهواره سبک با توان رزولوشن بالا است که با تمرکز روی پایش کشاورزی و اینترنت اشیاء توسعه یافته است. این ماهواره نیز در ارتفاع مداری ۲ ماهواره دیگر قرار گرفته است و رزولوشن تصویربرداری آن در حالت پانکروماتیک حدود ۳/۴۵ متر و در حالت چندطیفی RGB و مادون قرمز نزدیک حدود چهار متر است.
این ماهواره حدود ۸۰ درصد فناوری بومی و صددرصد نرمافزار داخلی و با هدف کشاورزی دقیق، پایش پوشش گیاهی، مدیریت منابع آب، محیط زیست و تولید دادههای علمی با کیفیت بالا و همچنین اینترنت اشیاء توسعه یافته است.
کوثر به دلیل رزولوشن بالاتر نسبت به ظفر ۲ و پایا، برای پروژههای محیط زیست و کشاورزی بسیار ارزشمند است و امکان تحلیل دقیقتر و بهروز از زمین را فراهم میکند.
ماهوارههای سنجش از راه دور کشورهای دیگر
در ادامه سعی داریم که مدلهای مشابه این ماهوارههای سنجش از راه دور را که آنها هم اخیرا توسط کشورهای جهان پرتاب شدهاند، معرفی کنیم:
ترکیه
ترکیه اولین ماهواره سنجش از راه دور خود را با نام «بیلست ۱» (BILSAT-۱) در سال ۲۰۰۳ و از پایگاه روسیه پرتاب کرد. این ماهواره توسط مؤسسه تحقیقات فناوریهای فضایی ترکیه طراحی و در خود ترکیه ساخته شد. این ماهواره بخشی از پروژه «صورت فلکی پایش فجایع» بود.
رزولوشن آن نسبتاً پایین بود و کاربرد اصلیاش تحقیقاتی و آموزشی بود، اما زمینه را برای توسعه ماهوارههای بعدی مانند RASAT و GÖKTÜRK‑۲ فراهم کرد. این ماهواره در اوت ۲۰۰۶ (حدود سه سال پس از پرتاب) به دلیل خرابی در سلولهای باتری و ناتوانی در ذخیره انرژی روی مدار از رده خارج شد.
بعد از بیلست، چندین ماهواره دیگر یعنی RASAT در سال ۲۰۱۱، GÖKTÜRK‑۲ در سال ۲۰۱۲، GÖKTÜRK‑۱ در سال ۲۰۱۶ و İMECE در سال ۲۰۲۳ پرتاب شدند.
İMECE آخرین ماهواره سنجش از راه دور ترکیه محسوب میشود که در آوریل ۲۰۲۳ توسط موشک فالکون شرکت اسپیسایکس آمریکا به فضا پرتاب شد. «ایمجه» توسط شرکت خصوصی «توبیتاک اوزای» طراحی و توسعه یافته و در ترکیه ساخته شده است تا تصاویر با وضوح بالا ارائه دهد.
ارتفاع مداری ایمجه ۶۸۰ کیلومتر یا «مدار همزمان با خورشید» است. منظور از مدار همزمان با خورشید یک نوع مدار خاص برای ماهوارههاست که زاویه قرارگیری ماهواره نسبت به خورشید همیشه تقریباً ثابت میماند. یعنی ماهواره هر بار که از یک نقطه مشخص روی زمین عبور میکند، نور خورشید تقریباً از همان زاویه به زمین میتابد. این ویژگی باعث میشود که تصاویر ماهوارهای با روشنایی و سایه مشابه گرفته شوند و مقایسه تصاویر در زمانهای مختلف سادهتر باشد.
وضوح تصویر این ماهواره در حالت پانکروماتیک ۹۹ سانتیمتر و در حالت چندطیفی ۳/۹۶ متر است.
ماهواره ایمجه با هدف ایجاد زیرساخت لازم برای توسعه داخلی زیرسامانههای ماهوارهای قابل استفاده در ماهوارههایی با دوربین الکترواپتیکی با وضوح زیرمتری و سیستمهای ارتباطی راهاندازی شد. این پروژه همچنین به دنبال توسعه رهگیر ستارهای، حسگر خورشید، سیستم پیشرانه الکتریکی، واحد فشردهسازی و قالببندی دادههای محموله و رایانه پروازی نسل جدید (سیستمی که کنترل و هدایت ماهواره را بر عهده دارد) در ماهوارههای تصویربرداری با وضوح بالا است و قصد دارد این تجربیات را به ارزش اقتصادی تبدیل کند.
این ماهواره امسال دومین سالگرد حضور خود در فضا را جشن گرفت که نشان میدهد تا امروز همچنان فعال است و به مأموریتهای تصویربرداری ادامه میدهد. همچنین در ۲۲ ماه مه امسال رسماً به فهرست فرماندهی نیروی هوایی ترکیه اضافه شد و نام GÖKTÜRK‑۲B به آن داده شد، که نشان میدهد اکنون بخشی از ابزارهای رسمی نظارتی و پشتیبانی اطلاعاتی کشور به شمار میرود.
پاکستان
پاکستان نیز جزو کشورهایی است که همانند ایران در سالهای اخیر شروع به توسعه و پرتاب ماهوارههای سنجش از راه دور کرده است. اولین ماهواره سنجش از راه دور این کشور بدر-بی نام دارد که به مدار خورشید هماهنگ پرتاب شد. این ماهواره توسط آژانس ملی فضایی پاکستان یا SUPARCO توسعه یافت و در سال ۲۰۰۱ توسط موشک اوکراینی Zenit-۲ در پایگاه فضایی بایکونور در قزاقستان پرتاب شد.
بدر-بی یک میکروماهواره بود که وزنی حدود ۷۰ کیلوگرم داشت و مجهز به یک سامانه کامپیوتری برای انجام مطالعات مربوط به گرادیانهای گرانشی بود. این ماهواره پژوهشی برای کاوش جو بالایی و فضای نزدیک زمین طراحی شده بود و مجموعهای گسترده از ابزارها برای تحقیقات ژئوفیزیکی را حمل میکرد.
محموله بدر-بی شامل چندین دوربین CCD(نوعی حسگر تصویری که مانند چشم دیجیتال ماهواره عمل میکند)، دوزیمتر جمع و جور، سیستم تلهمتری، آشکارساز بار و واحد کنترل دما بود. این ماهواره با هدف تکمیل و بهروزرسانی مرکز کنترل مأموریت اسلامآباد و آزمایش تجهیزات CCD سنجش از دور طراحی شد.
ماهواره «ارزیابی فناوری پاکستان» دومین ماهواره سنجش از راه دور است که پاکستان در مسیر توسعه توان فضایی خود ساخته و در مدار قرار داده است.
این ماهواره در سال ۲۰۱۸ از مرکز پرتاب «ژیوچوان» در چین پرتاب شد و در مدار خورشید هماهنگ قرار گرفت. یکی از اهداف اصلی PakTES-۱A این بود که مهندسان پاکستانی تجربه عملی در طراحی، ساخت و بهرهبرداری از ماهوارههای سنجش از دور کسب کنند؛ یعنی قدم مهمی برای خودکفایی در فناوری فضایی.
این ماهواره با استفاده از محمولههای اپتیکال تصاویر سطح زمین را ثبت میکند که میتواند برای برنامههای علمی، آموزشی یا نظارتی کاربرد داشته باشد.
این ماهواره همزمان با PRSS-۱ -اولین ماهواره سنجش از دور با وضوح بالا برای کاربردهای ملی- در همان مأموریت پرتاب شد، که هر ۲ به پاکستان کمک کردند تا پیوندهای فضایی با چین را تقویت و تجربههای عملی در زمینه ماهوارههای سنجش از دور کسب کنند.
برنامه PRSS به عنوان یک برنامه پیشرونده و پایدار طراحی شد و در طرح اولیه آن، پرتاب یک ماهواره نوری با محموله پانکروماتیک با تفکیک مکانی ۲٫۵ متر در مدار خورشید هماهنگ ۷۰۰ کیلومتری تا پایان سال ۲۰۱۴ پیشبینی شده بود. قرار بود پس از آن، مجموعهای از ماهوارههای نوری و راداری (SAR) پرتاب شوند. همچنین ایجاد زیرساختهای لازم برای کنترل زمینی، دریافت و پردازش تصاویر نیز در برنامه قرار داشت.
طبق اعلام آژانس فضایی پاکستان، PRSS-۱ نخستین ماهواره این برنامه در سال ۲۰۱۸ پرتاب شد و هدف آن کمک به بهرهبرداری از ظرفیتهای فناوری فضایی در زمینه پایش منابع طبیعی و کاربردهای زیستمحیطی بود.
۲ ماهواره PRSS-۱ و PakTES-۱A با استفاده از موشک لانگ مارچ ۲ از مرکز پرتاب ژیوچوان در شمالغرب چین به فضا فرستاده شدند.
ماهواره PRSS-۱ نخستین ماهواره اپتیکی سنجش از دور چین است که به پاکستان فروخته شده و هفدهمین ماهوارهای محسوب میشود که توسط آکادمی فناوری فضایی چین (CAST) برای یک مشتری خارجی توسعه یافته است؛ در حالی که PakTES-۱A یک ماهواره آزمایشی است که توسط کمیسیون تحقیقات فضا و جو بالایی پاکستان توسعه داده شده است.
ماهواره سنجش از راه دور PRSC-EO۱ نیز یک ماهواره الکترو-اپتیکی است که توسط آژانس فضایی پاکستان توسعه یافت و در ژانویه ۲۰۲۵ از همان مرکز پرتاب ژیوچوان چین پرتاب شد.
PRSC-EO۱ نخستین ماهواره رصد زمین تولید شده به صورت بومی در پاکستان محسوب میشود. این ماهواره دومین پرتاب پاکستان در کمتر از یک هفته بود؛ پیش از آن، پاکستان در ۱۴ ژانویه ۲۰۲۵ ماهواره PAUSAT-۱ را با موشک فالکون ۹ اسپیسایکس به فضا فرستاده بود.
پرتاب PRSC-EO۱ بخشی از ابتکار گستردهتر «چشمانداز فضایی ۲۰۴۰» است؛ برنامهای که هدف آن دستیابی پاکستان به خودکفایی در توسعه و پرتاب ماهوارهها است.
ماهواره PRSC-EO۱ در ژانویه ۲۰۲۵ از مرکز پرتاب ژیوچوان پرتاب شد. این ماهواره همراه با ۲ ماهواره چینی دیگر به نامهای Tianlu-۱ و Lantan-۱ به فضا فرستاده شد.
این ماهواره نیز به مدار خورشید هماهنگ رسید تا هر روز تقریباً در همان زمان محلی از روی منطقهای از زمین عبور کند و تصاویر با نور ثابت خورشیدی بگیرد.
طبق اطلاعات رسمی، PRSC-EO۱ به یک محموله اپتیکی با وضوح بالا مجهز است که میتواند تصاویر چندطیفی با وضوح تا حدود یک متر ثبت کند.
انتهای پیام/
نظر شما