به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ یافتههای پژوهشگران موسسه اطلاعات علمی -وابسته به شرکت «کلاریویت»- حاکی از آن است که آمریکا به عنوان شریک پژوهشی در حال افول به نظر میرسد و دانشمندان سایر کشورها با سرعت بسیاری در حال ایجاد همکاری با همکاران غیرآمریکایی خود هستند.
شرکت کلاریویت مؤسسهای است که هر ساله بیش از هزاران پژوهشگر را از سراسر جهان در ۲۱ حوزه موضوعی به عنوان پژوهشگر پراستناد شناسایی و نام آنها را منتشر میکند. یکی از پایگاهای مهم دادهای علمی در جهان با عنوان Web of Science که در ایران با نام «وب آو ساینس» شناخته میشود، متعلق به این شرکت است.
پژوهشگران موسسه اطلاعات علمی مقالات نمایه شده در پایگاه وب آو ساینس و مربوط به چند دهه اخیر را بررسی کردند تا بتوانند روند همکاری پژوهشی جهانی را شناسایی کنند. آنها میگویند که تعداد مقالات علمی منتشر شده سال به سال در حال افزایش است و این جزو روندهایی است که دهههاست وجود داشته است. همچنین در دهههای اخیر، تعداد مقالاتی که پژوهشگران آنها از بیش از یک کشور بودهاند، رو به افزایش بوده است. اما نکته جالب اینجاست که هر چقدر همکاریهای پژوهشی بیشتر بینالمللی میشود، تعداد کشورهای مشارکت کننده از ۲ کشور بیشتر میشود.
نمودار بالا درصد مقالات علمی با حداقل یک نویسنده بینالمللی را برای چند کشور در بازه ۱۹۹۹ تا ۲۰۲۴ نشان میدهد. روند عمومی نشان میدهد که در همه کشورها (به جز چین در سالهای اخیر) سهم مقالات با همکاری بینالمللی در طول زمان افزایش یافته و این امر به نوبه خود نشان میدهد که علم جهانی به سمت شبکهای شدن و همکاری فرامرزی بیشتر حرکت کرده است.
این نمودار بیان میکند که بریتانیا بیشترین و سریعترین رشد را در زمینه همکاریهای فرامرزی تحقیقاتی داشته است و از حدود ۳۰ درصد در سالهای ابتدایی به بالای ۶۵ درصد در سالهای اخیر رسیده است. به این معنا که بیش از نیمی از تولیدات علمی بریتانیا با مشارکت بینالمللی انجام میشود. این موضوع به تنهایی بیانگر وابستگی و ادغام عمیق این کشور در شبکه جهانی علم است.
بعد از بریتانیا، آلمان رشد پیوسته و نسبتاً پایدار دارد و میزان همکاریهای تحقیقاتی فرامرزیاش از حدود ۳۵ درصد به حدود ۶۰ درصد رسیده است. در واقع، آلمان هم بهشدت در همکاریهای علمی بینالمللی فعال است، اما شیب رشدش کمی آرامتر از بریتانیاست.
سومین کشور آمریکاست که با یک روند صعودی از ۲۰ درصد به ۴۰ درصد رسیده است. اما نکته اینجاست که آمریکا با وجود قدرت علمی که دارد، سهم کمتری نسبت به اروپا در مقالات بینالمللی دارد. این نمودار نشان میدهد که آمریکا هنوز شریک مهم علمی محسوب میشود، ولی ساختار پژوهش آن کمتر وابسته به همکاری خارجی نسبت به اروپا است.
چهارمین کشور هند است که رشد قابل توجه، اما از پایه پایینتر را در سهم مقالات بینالمللی دارد. رشد این کشور از سال ۱۹۹۹ تا ۲۰۲۴ از کمتر از ۱۵ درصد شروع شده و به حدود ۳۰ درصد رسیده است. یعنی هند بهتدریج در حال بینالمللیتر کردن شبکه پژوهشی خود و ادغام بیشتر در سیستم علم جهانی است.
چین کشور بعدی است که براساس این نمودار، تا حدود سال ۲۰۱۵ روند ملایم و تقریباً ثابت در انتشار مقالات فرامرزی داشته، اما بعد از آن یک افزایش تا حوالی ۲۰۲۰ و سپس کاهش قابل توجهی را در سالهای اخیر نشان میدهد. این نمودار همچنین نشان میدهد که برخلاف کشورهای غربی، سهم همکاری بینالمللی چین در پایان نمودار کاهش پیدا کرد است.
چین تنها منطقهای است که رشد فعالیت پژوهشی داخلی آن از رشد پژوهشهای انجام شده در قالب همکاریهای بینالمللی پیشی گرفته است. البته تعداد کل مقالات منتشرشده توسط پژوهشگران چینی در همکاریهای بینالمللی همچنان در حال افزایش است. در سال ۲۰۰۰، پژوهشگران چین ۲۶ هزار و ۲۰۰ مقاله در نشریات نمایه شده در مجموعه هسته وب آو ساینس منتشر کردند. این رقم در سال ۲۰۲۴ به ۸۷۸ هزار و ۳۰۰ مقاله رسید. از این تعداد، ۱۶۳ هزار و ۲۳۰ مقاله با همکاری پژوهشگران خارجی تولید شد؛ در حالی که این عدد در آغاز قرن تنها ۶ هزار مقاله بود.
کاهش قابل توجه فعالیتهای پژوهشی بینالمللی در چین میتواند به معنی یکی از این موارد باشد:
- تقویت ظرفیت داخلی پژوهش در چین
- تغییر سیاستهای علمی
- یا محدود شدن برخی همکاریهای خارجی
به طور کلی این نمودار نشان میدهد که:
- علم جهانی به سمت همکاری بیشتر پیش رفته است.
- اروپا بیشترین وابستگی ساختاری به شبکه بینالمللی را دارد.
- آمریکا رشد دارد، ولی نه با همان شدت اروپا.
- چین یک مسیر متفاوت را طی میکند؛ با افزایش قدرت علمی داخلی و نوسان در همکاری خارجی.
تغییر الگوی همکاریهای علمی آمریکا با جهان
تیم کلاریویت همچنین روند همکاری میان پژوهشگران آمریکا، اروپا و چین را بررسی کرد؛ سه بلوکی که بیشترین سهم تولید مقالات پژوهشی سالانه را دارند.
اگرچه در سالهای ابتدایی همهگیری کووید-۱۹ جهشهایی در همکاریهای بینالمللی مشاهده شد، روندهای کلی نشان میدهد که مشارکت میان نویسندگان اروپایی و چینی با سرعت بیشتری نسبت به مشارکت میان پژوهشگران اروپایی و آمریکایی در حال افزایش است. در همین حال، همکاری میان پژوهشگران آمریکا و چین از سال ۲۰۱۹ به طور چشمگیری کاهش یافته است.
این نمودار با عنوان «شمار سالانه مقالات پژوهشی (مقالات و مرورها) با مشارکت آمریکا»، تعداد مقالاتی را نشان میدهد که آمریکا با همکاری کشورهای مختلف و همچنین روند همکاری آمریکا و چین را در بازه ۱۹۹۹ تا ۲۰۲۴ منتشر کرده است.
یک روند مشترک در همه کشورها وجود دارد: تقریباً در همه کشورها یک رشد تدریجی و بلند مدت در تعداد مقالات مشترک با آمریکا دیده میشود؛ بهویژه از ۲۰۰۵ به بعد و با شتاب بیشتر بعد از ۲۰۱۰. به طور کلی، آمریکا همچنان یک هسته اصلی در شبکه همکاری علمی جهانی است.
خط بنفش پررنگ میزان همکاریهای علمی چین و آمریکا را نشان میدهد که مهمترین بخش نمودار به نظر میرسد. همکاری علمی این ۲ کشور از سال ۲۰۰۰ تا حدود ۲۰۱۸ رشد بسیار شدید و نمایی دارد و در اوج (حدود ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰) بیشترین همکاری علمی چین با آمریکا ثبت شده است. اما بعد از ۲۰۲۰ یک افت واضح دیده میشود و سپس کاهش ادامه پیدا میکند. این روند نشان میدهد که چین به سرعت در حال گسترش همکاری علمی با آمریکا بوده، اما از حدود ۲۰۱۹ به بعد تنشهای سیاسی و سیاستهای محدود کننده اثر خود را گذاشته و همکاری علمی ۲ کشور وارد فاز کاهش یا بازتنظیم شده است. این بخش از نمودار دقیقاً بازتاب ژئوپلیتیک در شبکه علم را نشان میدهد.
خط بنفش کمرنگ روی نمودار، روند همکاری علمی بریتانیا با آمریکا را به تصویر میکشد. این روند با رشد پیوسته و قوی ادامه یافته و بیانگر آن است که بریتانیا یکی از مهمترین شرکای علمی آمریکا باقی مانده است.
خط سبز رنگ روند همکاری علمی آلمان و آمریکا را نشان میدهد که با رشدی پایدار و نسبتاً همخط با بریتانیا، اما کمی پایینتر از آن ادامه یافته است. به نظر میرسد که همکاری علمی آمریکا و آلمان ساختارمند و پایدار است.
روند همکاری علمی کانادا و فرانسه با آمریکا نیز با صعودی ملایم، اما ثابت پیش رفته است. این کشورها در شبکه همکاری آمریکا جایگاه پایدار دارند، ولی رشدشان انفجاری نیست.
استرالیا در همکاریهای علمی با آمریکا، رشد قابل توجهی در یک دهه اخیر با شیب افزایشی واضح بعد از ۲۰۱۰ داشته است و به نظر میرسد که استرالیا در حال تبدیل شدن به یکی از شرکای مهم علمی آمریکا در منطقه اقیانوسیه است.
روند همکاریهای علمی هند و آمریکا رشدی آرام، اما مداوم داشته است. این رشد از پایه پایین شروع کرده است، ولی در سالهای اخیر افزایش در آن دیده میشود.
کشورهای هلند، کره جنوبی و عربستان سعودی در پایینترین سطح همکاری علمی با آمریکا قرار دارند. البته روند همکاری این کشورها بهخصوص از سال ۲۰۱۵ با افزایش همراه است و نشان میدهد حتی کشورهایی با سهم کوچکتر هم در حال افزایش تعامل علمی با آمریکا هستند.
زمانی که دادهها براساس «اثرگذاری پژوهشی» (با در نظر گرفتن تعداد استنادها) نرمالسازی میشود، ارتقای استاندارد پژوهش در چین را به خوبی نمایان میکند. همکاریهای پژوهشگران آمریکایی و اروپایی با همتایان چینی نشان میدهد که این مشارکتها به افزایش کیفیت و اثرگذاری خروجی پژوهشی آنها کمک کرده است. در حالی که مقالات صرفاً تألیف شده توسط پژوهشگران چینی به طور فزایندهای اثرگذار شدهاند و این در حالی است که اثرگذاری کلی مقالاتی که تنها توسط پژوهشگران آمریکایی نوشته شدهاند رو به کاهش است.
گزارش همچنین اشاره میکند که پژوهشگران آفریقا، آسیا-اقیانوسیه، آمریکای لاتین و خاورمیانه با نرخ فزایندهای وارد همکاریهای پژوهشی با پژوهشگران چین میشوند. اگرچه آمریکا همچنان محبوبترین شریک پژوهشی در همه مناطق -به جز آسیا- است، اما سهم مقالاتی که نتیجه همکاری با پژوهشگران آمریکایی است، در همه مناطق رو به کاهش است.
برای نمونه، در فاصله ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ تقریباً ۱۲ درصد از مقالات منتشر شده توسط پژوهشگران منطقه آسیا-اقیانوسیه حاصل همکاری با شرکای آمریکایی بود؛ اما در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ این رقم به حدود ۹ درصد کاهش یافت. در همین بازه، سهم مقالات مشترک با پژوهشگران چینی از ۴/۵ درصد به ۵/۳ درصد افزایش یافت.
نویسندگان موسسه اطلاعات علم مینویسند: پایگاه پژوهشی آمریکا دیگر مانند گذشته در عملکرد جهانی رقابتی به نظر نمیرسد. دادهها نشان میدهد آمریکا از شراکتهای پژوهشی سود علمی قابل توجهی میبرد و این همکاریها بالاترین سطح خروجی پژوهشی آن را رقم زدهاند. بنابراین اگر این شراکتها کاهش یابد، این امر به زیان بیشتر پژوهش آمریکا خواهد بود.
مراودات علمی چین با دنیا
این نمودار روند سالانه مقالات پژوهشی با مشارکت چین را در بازه زمانی ۱۹۹۹ تا ۲۰۲۴ نشان میدهد. آمریکا همچنان بزرگترین شریک چین در همکاری علمی است، ولی همانطور که قبلا هم گفته شد، این روند با شیب بسیار تندی در حال کاهش است.
بریتانیا دومین کشوری است که بیشترین مراودات علمی را با چین دارد و رشدی پیوسته و قوی این همکاری را ادامه میدهد؛ حتی بعد از افت نسبی در برخی سالها، روند کلی صعودی باقی مانده است.
استرالیا سومین کشوری است که با چین همکاریهای تنگاتنگ علمی دارد. شیب افزایش این همکاریها در یک دهه اخیر بسیار واضح است، هرچند ممکن است در سالهای اخیر کمی افت داشته باشد. استرالیا یکی از شرکای علمی رو به رشد چین محسوب میشود.
آلمان بعد از استرالیا، روند افزایشی، اما ملایمتری نسبت به آمریکا و بریتانیا دارد و همکاری علمیاش با چین به صورت پایدار و بدون جهش شدید ادامه مییابد.
روند همکاری علمی کانادا با چین تا حدود ۲۰۱۹ رشد تدریجی داشت، ولی بعد از آن ثبات یا افت خفیف دیده میشود.
سنگاپور، عربستان، پاکستان و ایران حجم همکاری پایینتری با چین نسبت به قدرتهای بزرگ دارند، اما روند کلی در بیشتر آنها افزایشی است. این کشورها بیشتر در قالب پروژههای تخصصی یا منطقهای با چین همکاری دارند.
پژوهشگران موسسه اطلاعات علم میگویند: به طور کلی، تمامی این نمودارها نشان میدهند که آمریکا به عنوان شریک پژوهشی در حال افول به نظر میرسد. رشد آن تضعیف شده، اثرگذاری استنادیاش کاهش یافته، و ممکن است در حال از دست دادن جایگاه مسلط خود در پژوهش جهانی باشد. مواضع سیاستی اخیر درباره پیوندهای خارجی این کشور، پیامدهای منفی برای آینده پژوهشی خود آمریکا و شبکههای علمی جهانی داشته است.
دنیای جدید پژوهش
به گفته مارک کویِک (Marek Kwiek)، کارشناس همکاریهای دانشگاهی بینالمللی از دانشگاه آدام میتسکیهویچ در لهستان، این گزارش جهان جدیدی از پژوهش جهانی را در حال شکلگیری نشان میدهد.
او میگوید: شاید جالبترین تحول، نقش رو به رشد چین در همکاریهای پژوهشی جهانی و نقش رو به افول آمریکا باشد. تا حدی، تغییرات در همکاریهای پژوهشی بازتابی از تنشهای ژئوپلیتیک جهانی و سیاستهای ملی در آمریکا هستند. آمریکا بهتدریج در حال از دست دادن موقعیت مسلط جهانی خود در پژوهش است، در حالی که چین با سرعت در حال افزایش کمّی و بهویژه کیفی خروجی علمی خود است.
کویِک میافزاید که این گزارش «روندهایی را تائید میکند که از پیش درباره آنها آگاه بودیم و تأکید میکند که «سیاستگذاری اهمیت دارد»، هم در چین و هم در آمریکا.
او میگوید: چین در گزارش به عنوان اقتصادی فناورانه در حال صعود توصیف شده که بر پایه پژوهش موجود استوار است و با سرمایهگذاری رو به رشد در علوم زیستی و سلامت پشتیبانی میشود. گزارش تصویری از همکاری علمی جهانی ارائه میدهد که در آن چین و اتحادیه اروپا در حال صعود هستند و آمریکا پس از دههها سلطه علمی بهعنوان ابزار دیپلماسی نرم در حال افول است.
انتهای پیام/
نظر شما